Việc cho con bú là một hoạt động gắn kết mẫu tử và luôn đem lại rất nhiều lợi ích cho cả mẹ và bé. Tuy nhiên trong giai đoạn đầu của hành trình làm mẹ, việc cho con bú gặp không ít khó khăn. Cùng DUPOMA tìm hiểu về 15 vấn đề thường gặp khi cho con bú.
1. Tại sao việc cho con bú lại khó khăn?
Nuôi con bằng sữa mẹ không phải lúc nào cũng khó khăn. Đôi khi, toàn bộ quá trình diễn ra suôn sẻ và thoải mái, mẹ và bé có thể cho bú trong nhiều tháng hoặc nhiều năm mà không gặp bất kỳ trở ngại nào. Nhưng việc nuôi con bằng sữa mẹ thường đi kèm với những thách thức, dù lớn hay nhỏ.
Đôi khi em bé cần một khoảng thời gian để học cách ngậm bắt vú đúng hoặc đôi khi chính mẹ cũng vật lộn với các vấn đề về nguồn sữa, những cơn đau, thậm chí là tình trạng nhiễm trùng.
Những khó khăn như vậy thường xuất hiện vào giai đoạn khởi đầu của hành trình nuôi con bằng sữa mẹ, điều này có thể khiến cả mẹ và bé nản lòng.
Việc giải quyết các vấn đề phức tạp trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ có thể tốn nhiều thời gian và gây mệt mỏi nhưng lợi ích sức khỏe mà nó mang lại cho cả mẹ và bé thực sự đáng để mẹ nỗ lực.
Khi mẹ vượt qua được giai đoạn khó khăn ban đầu, việc cho con bú thường sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều. Hầu hết các mẹ sẽ nhận thấy nuôi con bằng sữa mẹ tiện lợi hơn, kinh tế hơn và thú vị hơn so với việc pha sữa công thức.
2. Cho con bú có đau không?
Cho con bú không gây đau. Nếu có cảm giác đau, đó là dấu hiệu cho thấy có vấn đề. Hầu hết các trường hợp, nguyên nhân là do em bé ngậm bắt vú không đúng cách.
Dấu hiệu ngậm đúng:
- Núm vú và phần lớn quầng vú dưới nằm gọn trong miệng bé.
- Môi bé mở rộng, cong ra ngoài như hình môi cá.
- Cằm bé chạm vào vú mẹ, mũi bé hơi hếch.
- Mẹ không cảm thấy đau (chỉ có cảm giác bé mút nhẹ nhàng).
- Bạn nghe thấy tiếng bé nuốt sữa, không phải tiếng “chụt chụt” hay tiếng mút không khí.
Tư thế đúng:
- Chọn tư thế (nằm, ngồi bế chéo, ôm bóng…) mà cơ thể mẹ được hoàn toàn thư giãn và bé được đỡ tốt (tai, vai, hông bé thẳng hàng).
- Da kề da ngay sau sinh và trong những tuần đầu giúp kích thích phản xạ bú tự nhiên của bé và tăng hormone Oxytocin (hormone tình yêu và xuống sữa) ở mẹ.
Nếu thấy đau khi cho con bú, mẹ cần tách bé ra khỏi núm vú và thực hiện lại việc cho bé bú. Không nên cố chịu đau vì có thể làm tổn thương núm vú.
Ngoài ra còn một số nguyên nhân khác có thể dẫn đến tình trạng đau khi mẹ cho con bú.
2.1. “Sữa về” gây đau
Cảm giác tê rần hoặc ngứa ran thường là điều bình thường khi các ống dẫn sữa trong vú co lại để bơm sữa vào núm vú (quá trình này gọi là xuống sữa, sữa về). Tuy nhiên, một số phụ nữ lại cảm thấy đau trong lúc xuống sữa.
Điều này có thể xảy ra nếu mẹ sản xuất quá nhiều sữa, hoặc nếu mẹ bị tắc tia sữa hay viêm tuyến vú (tình trạng viêm mô vú). Nó cũng có thể xảy ra nếu mẹ bị nấm ở núm vú/vú hoặc nứt cổ gà (nứt quanh núm vú). Các mẹ có thể sử dụng các kỹ thuật hít thở hoặc thư giãn để đối phó, và hãy gặp bác sĩ nếu có bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nào, chẳng hạn như sốt, núm vú ngứa, đỏ hoặc nóng rát.
2.2. Co thắt mạch máu núm vú
Lưu lượng máu bị hạn chế do các mạch máu trong vú thắt lại có thể gây ra cơn đau nhói hoặc cảm giác bỏng rát. Mẹ có thể nhận thấy bầu ngực trở nên trắng bệch và núm vú đổi màu (sang tím hoặc đỏ). Tình trạng nứt đầu ti hoặc nhiễm trùng có thể làm cơn đau trầm trọng hơn.
Giữ ấm ngực và tránh caffeine có thể giúp ích, nhưng hãy gặp bác sĩ để tìm nguyên nhân gốc rễ. Họ có thể kê đơn thuốc nếu cần thiết.
2.3. Bé mọc răng
Bé có thể mọc răng mới mà không gây ảnh hưởng gì đến việc bú mẹ. Tuy nhiên, để thích nghi với cơn đau nướu khi bú, bé có thể thay đổi tư thế, cách ngậm vú, hoặc thậm chí là cắn để giảm bớt sự khó chịu.
Hãy chú ý đến cách ngậm bắt vú của bé và thử các tư thế bú khác nhau. Hãy dự đoán khi nào bé sắp cắn (mẹ có thể thấy bé rút lưỡi ra trước khi cắn) và chủ động ngắt nhịp bú bằng cách đưa ngón tay vào khóe miệng bé. Massage nướu cho bé hoặc cho bé dùng miếng gặm nướu trước khi bú cũng là một cách hay.
2.4. Núm vú nhạy cảm
Đầu ti nhạy cảm thường là dấu hiệu sớm của việc mang thai hoặc sắp đến kỳ kinh nguyệt. Ngoài ra, một số ca phẫu thuật ngực có thể gây tê hoặc đau do tổn thương dây thần kinh. Việc bé ngậm vú khi đầu ti đang nhạy cảm sẽ rất khó chịu. Để tránh đau, hãy đảm bảo bé có khớp ngậm đúng (ví dụ: bé không được mút chỉ ở phần đầu núm vú).
2.5. Gò tử cung sau sinh
Sau khi sinh, tử cung cần co bóp để trở lại kích thước ban đầu. Mẹ có thể cảm thấy những cơn đau gò (chuột rút) khi điều này xảy ra, và chúng thường diễn ra với cường độ mạnh hơn khi đang cho con bú. Đó là vì việc cho con bú kích thích tử cung co bóp – điều này rất tốt cho sự hồi phục của mẹ dù đôi khi hơi đau.
Các bài tập hít thở và massage có thể giúp mẹ vượt qua cơn đau gò. Nếu cần, mẹ có thể dùng 1 số loại thuốc giảm đau không kê đơn. Mẹ cũng hoàn toàn yên tâm vì phần lớn tình trạng này thường sẽ biến mất sau khoảng một tuần.
3. Một số vấn đề khác thường gặp khi nuôi con bằng sữa mẹ
3.1. Núm vú bị đau, nứt cổ gà hoặc chảy máu
Mặc dù rất phổ biến, nhưng đau núm vú không phải là một phần bình thường của việc cho con bú mà các mẹ buộc phải cam chịu. Tình trạng núm vú bị đau, nứt hoặc chảy máu thường xuyên nhất là do ngậm bắt vú sai cách. Tuy nhiên, nhiễm nấm, sử dụng máy hút sữa không đúng cách, phễu hút sữa không vừa vặn, hoặc da quá khô/chàm (eczema) cũng có thể là nguyên nhân.
Hãy liên hệ với bác sĩ ngay lập tức để tìm ra nguyên nhân gốc rễ và giải quyết. Nếu có thể, hãy tiếp tục cho con bú để tránh tình trạng căng tức sữa. Đồng thời, hãy gọi cho bác sĩ nếu mẹ thấy dấu hiệu nhiễm trùng tại vùng nứt/chảy máu, chẳng hạn như: sốt, sưng viêm, tiết dịch hoặc cơn đau lan sâu vào bầu ngực.
3.2. Ngậm bắt vú sai
Trong thời gian đầu, việc cảm thấy hơi đau ngay khi bé vừa bắt vú là điều bình thường. Tuy nhiên, cảm giác này sẽ biến mất sau khoảng 15 đến 30 giây khi bé đưa núm vú vào sâu hơn trong miệng. Nếu cơn đau kéo dài, có thể là do bé luôn ngậm vú quá nông.
Nếu bé ngậm bắt vú không tốt, nó có thể dẫn đến đủ loại rắc rối. Vì bé chỉ mút ở phần đầu núm vú, đầu ti của mẹ sẽ bị đau, nứt cổ gà và chảy máu. Mẹ cũng có thể bị tắc tia sữa, viêm tuyến vú và giảm lượng sữa. Em bé cũng sẽ không nhận đủ lượng sữa cần thiết.
Hãy nhờ sự hỗ trợ từ các điều dưỡng để hướng dẫn cách cho con bú đúng, đánh giá khớp ngậm của bé, điều chỉnh tư thế ngồi của mẹ và cách bế bé khi bú để đạt được trạng thái tốt nhất cho mỗi lần bú.
3.3. Căng tức sữa
Nếu bầu ngực của mẹ cảm thấy cứng, sưng, đau và căng tức một cách khó chịu, có khả năng mẹ đang bị căng tức sữa. Tình trạng này có thể khiến bé khó ngậm bắt vú đúng cách. Căng tức sữa đặc biệt phổ biến trong những ngày đầu nuôi con bằng sữa mẹ, mặc dù nó có thể xảy ra bất cứ lúc nào.
Một chút căng tức không phải là vấn đề quá lớn; cơ thể mẹ sẽ sớm nhận ra rằng nó đang sản xuất nhiều sữa hơn mức bé cần và tự điều chỉnh. Nhưng nếu mẹ bị căng tức nghiêm trọng, mẹ sẽ cần thực hiện các bước để giảm áp lực.
Cách xử lý:
- Hãy hút hoặc vắt sữa bằng tay một lượng vừa đủ để bầu ngực cảm thấy dễ chịu hơn.
- Cho bé bú thường xuyên và nhẹ nhàng massage bầu ngực trong khi bú.
- Sử dụng túi chườm ấm (chỉ vài phút trước khi bú) để giúp sữa dễ chảy ra hơn.
Tình trạng căng tức sữa thường thuyên giảm sau 24 đến 48 giờ. Nếu tình trạng không cải thiện hoặc mẹ có dấu hiệu nhiễm trùng (như sốt), hãy báo cho bác sĩ biết.
3.4. Tắc tia sữa
Nếu mẹ phát hiện có khối cứng, đau trên bầu ngực, có thể đó là dấu hiệu của tắc tia sữa. Điều này có nghĩa là sữa mẹ bị ứ đọng trong các ống dẫn sữa. Khu vực xung quanh các cục tắc có thể đỏ da, sưng, nóng và đau khi có phản xạ xuống sữa.
Tình trạng căng tức sữa cũng có thể dẫn đến tắc tia sữa khi bầu ngực bị quá tải.
Hãy tiếp tục cho trẻ bú và/hoặc hút sữa. Nhẹ nhàng massage khu vực bị tắc khi đang cho bú và thay đổi các tư thế bú khác nhau. Hãy ăn uống đầy đủ, uống nhiều nước và nghỉ ngơi.
Hầu hết các trường hợp tắc tia sữa sẽ tự khỏi trong một hoặc hai ngày. Nếu không, nó có thể gây ra các vấn đề khác như viêm tuyến vú.
3.5. Mụn sữa đầu ti
Nếu mẹ bị tắc tia sữa, mẹ cũng có thể gặp phải mụn sữa. Mụn sữa là một đốm hoặc bọng nước nhỏ màu trắng hoặc hơi vàng trên quầng vú hoặc ở đầu núm vú. Mẹ có thể thấy đỏ hoặc viêm xung quanh bọng nước và sẽ cảm thấy đau khi cho con bú.
Mụn sữa đôi khi tự biến mất, nhưng nếu nó kéo dài, hãy thử chườm ấm hoặc chườm lạnh, massage và dùng một ít dầu oliu để làm mềm da. Hãy thử nghiệm các tư thế cho bú khác nhau, đảm bảo bé ngậm bắt vú tốt và tiếp tục cho bú mẹ. Tuyệt đối không tự ý chọc vỡ bọng nước vì có thể gây nhiễm trùng.
3.6. Viêm tuyến vú
Viêm tuyến vú là tình trạng viêm mô vú gây đau đớn, thường do nhiễm trùng gây ra. Bầu ngực có thể bị đỏ, sưng, nóng, đau và/hoặc cứng khi chạm vào. Nếu có nhiễm trùng, thậm chí có khả năng sẽ gặp các triệu chứng giống như cúm, chẳng hạn như sốt, ớn lạnh và đau nhức cơ bắp.
Mặc dù việc cho bú khi bị viêm tuyến vú có thể gây đau, nhưng hãy cố gắng duy trì việc cho con bú. Điều này giúp duy trì nguồn sữa và hỗ trợ quá trình điều trị bệnh.
3.7. Phản xạ tống sữa khó chịu D-MER
Một số phụ nữ gặp phải tình trạng gọi là hội chứng D-MER khi cho con bú. Nguyên nhân là do nồng độ dopamine (hormone “hạnh phúc”) bị sụt giảm đột ngột xảy ra ngay tại thời điểm bắt đầu phản xạ xuống sữa. D-MER gây ra một loạt các cảm xúc tiêu cực – chẳng hạn như buồn bã, lo âu, hoảng loạn và giận dữ. (Những cảm giác này sẽ biến mất ngay khi sữa bắt đầu chảy ổn định).
Đối với một số phụ nữ, phản ứng này ở mức độ nhẹ, nhưng với những người khác, nó có thể rất nghiêm trọng. Có người sẽ hết sau vài tuần, nhưng cũng có người kéo dài suốt cả thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ.
3.8. Rò rỉ sữa
Nhiều bà mẹ đang cho con bú gặp tình trạng sữa phun tia hoặc rò rỉ khi bầu ngực quá đầy hoặc khi phản xạ xuống sữa phản ứng một cách bất ngờ. Đôi khi chỉ cần nghe tiếng con khóc hoặc nghĩ về bé cũng có thể gây rò rỉ sữa. (Đó là do hormone oxytocin bắt đầu hoạt động).
Rò rỉ thường xảy ra khi nguồn sữa ở mức cao nhất (thường là vào buổi sáng) và trong khi cho bú (mẹ sẽ bị rò rỉ ở một bên ngực khi bé đang bú bên kia). Sử dụng miếng lót thấm sữa đặt trong áo ngực sẽ giúp các mẹ giữ khô ráo, hoặc có thể hứng những giọt sữa mẹ quý giá đó bằng một chiếc cốc hứng sữa silicone
Nếu sữa của mẹ phun ra mạnh khi bé bắt đầu bú, hoặc nếu bé quấy khóc trong lúc bú, có thể mẹ đang có tình trạng quá nhiều sữa.
3.9. Ít sữa
Có những mẹ nhiều sữa dẫn đến rò rỉ thì cũng có những mẹ có lượng sữa rất ít, không đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cho trẻ.
Ít sữa là nỗi lo thường gặp khi nuôi trẻ sơ sinh – và việc đảm bảo bé nhận đủ sữa là rất quan trọng. Nếu bé ngừng tăng cân hoặc bắt đầu sụt cân, hoặc có bất kỳ dấu hiệu mất nước nào (như ít tã ướt hơn, nước tiểu sẫm màu, miệng và da khô), hãy đưa bé đi khám bác sĩ ngay lập tức.
Nếu mẹ gặp vấn đề về nguồn sữa việc quan trọng nhất cần làm là cho bé bú nhiều hơn và/hoặc hút sữa thường xuyên hơn để “ra lệnh” cho cơ thể sản xuất thêm sữa.
3.10. Nấm miệng/Nấm đầu ti
Những đốm hoặc mảng trắng trong miệng bé mà không thể lau sạch là dấu hiệu của nấm miệng (một loại nhiễm nấm men mà bé có thể lây sang cho mẹ). Bé có thể khóc khi bú nếu các mảng nấm gây đau, và bé cũng có thể bị hăm tã do nấm.
Nếu núm vú của mẹ có màu hồng, đỏ, bóng, bong tróc và/hoặc nứt nẻ, hoặc cảm thấy ngứa, nóng rát, hay đau nhói sâu trong bầu ngực trong và sau khi cho bú, có thể mẹ cũng đã bị nhiễm nấm.
Cả mẹ và bé đều cần được điều trị đồng thời vì nấm có thể lây qua lại.
3.11. Khó khăn chuyển đổi giữa bú mẹ và bú bình
Một số bé có thể chuyển đổi qua lại giữa bình và vú mẹ một cách dễ dàng, nhưng số khác lại gặp khó khăn. Bé có thể đã quen bú mẹ và từ chối bình sữa dù mẹ rất cần bé phải hợp tác.
Sử dụng phương pháp cho bú bình nhịp độ (paced bottle feeding) để mô phỏng dòng chảy của sữa mẹ, thử nghiệm các loại núm ti, tư thế bú và nhiệt độ sữa khác nhau có thể giúp ích.
Ngược lại, bé có thể ít hứng thú bú mẹ hơn nếu đã quen bú bình. Điều này là do bú mẹ đòi hỏi bé phải “làm việc” vất vả hơn bú bình. Vấn đề có thể trở nên tồi tệ hơn nếu nguồn sữa của mẹ giảm đi do bé không còn bú nhiệt tình như trước.
3.12. Trẻ chỉ thích bú một bên ngực
Việc bé thích một bên ngực hơn bên kia không phải là hiếm. Bé có thể ưu tiên bên nào dễ ngậm bắt vú hơn hoặc có nhiều sữa hơn. Hoặc đơn giản là bé cảm thấy thoải mái hơn khi được bế ở một tư thế nhất định.
Để “dụ” bé bú bên ít được yêu thích hơn, hãy thử cho bú khi bé vừa thức dậy và vẫn còn đang ngái ngủ. Hãy ưu tiên cho bú bên ngực đó trước vào lúc bé đang đói. Nếu ngực bị căng cứng khiến bé khó ngậm, hãy vắt bớt một ít sữa để làm mềm quầng vú trước. Nhớ hút sữa ở bên bé từ chối để tránh tắc tia sữa.
3.13. Bé từ chối bú mẹ
Bé có thể “đình công” không bú mẹ vì nhiều lý do như đau do mọc răng, nghẹt mũi, nhiễm trùng tai hoặc do thói quen sinh hoạt bị xáo trộn. Những đợt đình công này thường kéo dài từ 2 đến 5 ngày.
Hãy kiên trì khuyến khích bé bú và duy trì việc hút sữa theo lịch trình bú bình thường của bé để bảo vệ nguồn sữa và tránh tắc tia sữa
Có thể cho bé dùng sữa mẹ đã vắt ra bằng bình, cốc tập uống, thìa hoặc ống tiêm. Hãy theo dõi lượng tã ướt của bé (ít nhất 6 tã/ngày) và liên hệ bác sĩ nếu mẹ lo lắng về dinh dưỡng của bé.
3.14. Dính thắng lưỡi
Dính thắng lưỡi là tình trạng lớp mô mềm dưới lưỡi của bé (gọi là hãm lưỡi) bị ngắn, khiến lưỡi bị gắn quá chặt vào sàn miệng. Ở một số trẻ, dính thắng lưỡi có thể gây khó khăn cho việc ăn uống vì bé rất khó để ngậm bắt vú đúng cách. Tình trạng này cũng khiến bé khó thực hiện các cử động lưỡi theo dạng sóng – vốn là yếu tố cần thiết để việc bú mẹ đạt hiệu quả.
Nếu bé gặp khó khăn khi ngậm vú, phát ra tiếng kêu “tặc tặc” khi đang bú, hoặc thường xuyên bị tuột núm vú ra khỏi miệng, có thể bé đã bị dính thắng lưỡi. Một dấu hiệu khác chính là tình trạng đau núm vú ở mẹ do bé ngậm bắt vú sai cách.
Tình trạng này hoàn toàn có thể được giải quyết nhờ một can thiệp nhỏ cắt thắng lưỡi.
3.15. Trẻ bị đầy hơi
Nhiều bà mẹ tin rằng khi họ ăn một số loại thực phẩm nhất định – như các sản phẩm từ sữa, bắp cải, tỏi hoặc đồ ăn cay – em bé của họ sẽ bị đầy hơi và quấy khóc. Tuy nhiên, không có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy mối liên hệ trực tiếp này, và có nhiều lý do khác khiến bé bị đầy hơi.
Hệ tiêu hóa của trẻ sơ sinh vẫn đang trong quá trình phát triển, và bé thường nuốt phải không khí trong khi bú. Một tỉ lệ nhỏ trẻ sơ sinh có phản ứng dị ứng thực sự với một thành phần nào đó trong sữa mẹ (thường gặp nhất là đạm sữa bò). Nếu mẹ nhận thấy bé có vẻ bị đầy hơi và quấy khóc mỗi khi mẹ ăn một loại thực phẩm cụ thể, việc tạm tránh thực phẩm đó một thời gian cũng không gây hại gì.
Có quá nhiều vấn đề có thể xảy ra trong quá trình nuôi con bằng sữa mẹ. Thật may hầu hết các vấn đề đều là những vấn đề có thể giải quyết được. Điều quan trọng là các mẹ cần liên hệ với bác sĩ ngay khi gặp vấn đề bất thường. Hành trình này đúng là “gian nan” những bước đầu, nhưng khi đã “vượt dốc” thành công, các mẹ sẽ thấy mọi nỗ lực đều xứng đáng. Các mẹ có đang gặp phải bất cứ nỗi thống khổ nào ngay lúc này không?
