Theo quan niệm Á Đông, vẻ đẹp được định nghĩa là nét đẹp hài hòa, “nhất dáng nhì da tam thanh tứ sắc”. Làn da luôn là điểm cộng cũng là thứ thu hút sự chú ý của người đối diện. Một làn da trắng hồng, săn chắc, mịn màng và đều màu là niềm ao ước của tất cả mọi người. Nhiều y thư cổ đã ghi chép rất nhiều phương thuốc dùng để điều trị bệnh da hoặc làm đẹp, như trong 《太平圣惠方 – Thái Bình Thánh Huệ Phương》,《圣济总录 – Thánh Tế Tổng Lục》đã có gần trăm phương thuốc dành cho làm đẹp và trị các bệnh về da. DUPOMA mạn phép tổng hợp 5 phương thuốc phổ biến nhất đại diện cho bí quyết làm đẹp da bằng thảo dược Đông y và ứng dụng trong một số bệnh lý vùng da mặt.
1. Thất bạch tán (七白散)
Còn gọi là Thất Tử Bạch, Thất Bạch Phấn, là phương thuốc dưỡng nhan bí truyền của cung đình xưa. Được ghi chép sớm trong 《太平圣惠方 – Thái Bình Thánh Huệ Phương》 thời Tống, và cũng thấy trong 《御药院方 – Ngự dược viện phương》 thời Nguyên.
Mỗi tài liệu đều có chỉnh sửa về thành phần và liều lượng, nhưng phần đa các ghi chép sẽ là tổ hợp của một số vị thuốc có chữ Bạch như Bạch linh, Bạch truật, Bạch liễm, Bạch cương tàm, Bạch cập, Bạch phụ tử, Bạch tật lê…
Công dụng chính:
- Làm trắng da mịn da
- Dưỡng huyết, nhu can
- Làm mờ nám sạm, mờ sắc tố lắng đọng
- Khiến da trắng mịn như tuyết, tươi sáng rạng ngời
Ứng dụng
- Người bị nám da, tàn nhang
- Người da vàng sạm, xỉn màu, không đều màu
- Tăng sắc tố sau mụn
- Da sạm do nắng
Đông y có một phần lý luận quan trọng gọi là “dĩ sắc thủ sắc” ví dụ dùng các vị thuốc có bột trắng để làm trắng và che các khuyết điểm nhỏ trên da. Làn da được nuôi dưỡng bởi thảo mộc mang vẻ đẹp tự nhiên, không chạm khắc vì vậy Thất Bạch Tán trở thành sự lựa chọn hàng đầu của rất nhiều danh y cũng như mỹ nhân xưa.
2. Ngọc cơ tán (玉肌散)
Xuất hiện trong cuốn 《太医院秘藏膏丸散方剂 – Thái y viện bí tàng cao hoàn tán phương》gồm: Bạch chỉ, Hoạt thạch, Bạch phụ tử, bột đậu xanh
Chủ trị:
- Tất cả các chứng phong thấp gây tàn nhang
- Mụn trứng cá đỏ
- Viêm da tiết bã, gàu
- Ngứa ngáy ngoài da
Đây là một “diệu phương” làm đẹp trong cung đình xưa, không chỉ có tên gọi mỹ miều mà hiệu quả dưỡng nhan cũng vô cùng rõ rệt. Cái tên Ngọc cơ tán xuất phát từ:
- Ngọc (玉): Tượng trưng cho sự thuần khiết, trong suốt, nhuận trạch và tỏa sáng. Ở đây dùng để hình dung làn da mặt trắng hồng, xinh đẹp.
- Ngọc Cơ (玉肌): Có nghĩa là có thể khiến cho làn da trở nên “băng thanh ngọc khiết”, mịn màng và sáng bóng như ngọc.
Trong phương thuốc này,
- Bạch chỉ thơm nồng, chất mịn, hoạt huyết thường dùng trong các phương thuốc làm đẹp chốn cung đình. Bạch chỉ giúp cải thiện tình trạng da thô ráp, sạm đen, giúp giãn mạch tại chỗ qua đó tăng tuần hoàn và dưỡng ẩm cho da.
- Bạch phụ tử: chủ trị các bệnh vùng mặt. 《日华子本草 – Nhật Hoa Tử Bản Thảo》 ghi chép: da mặt có đốm đen, ban sạm có thể dùng Bạch phụ tử.
- Hoạt thạch: thuốc tá, giúp thông lỗ chân lông. Khi lỗ chân lông thông suốt, chất bẩn theo mồ hôi đào thải ra ngoài, da sẽ mịn màng, giảm thô ráp. Hoạt thạch tác động nhẹ nhàng, được ví như “vuốt ve làn da”.
- Đậu xanh: thuốc sứ. Trong 《本草纲目 – Bản Thảo Cương Mục》 thời Minh đã ghi việc dùng đậu để đắp mặt làm đẹp. Theo Đông y, đậu xanh “hậu trường vị, nhuận bì phu”; nghiên cứu hiện đại cho thấy đậu xanh có khả năng hấp phụ bụi bẩn, làm sạch da.
Ngọc cơ tán giúp da sáng như ngọc, mịn như mỡ đông phù hợp với người
- Thường xuyên dầm gió dãi nắng
- Da nhiều bụi bẩn sẹo mụn
- Tàn nhang nhiều
- Ngứa da
3. Điên đảo tán (颠倒散)
Là phương thuốc ngoại dùng kinh điển trong cuốn 《医宗金鉴 – Y tông kim giám》thời Thanh điều trị mụn trứng cá với chỉ 2 vị thuốc Đại hoàng, Lưu hoàng
- Đại hoàng: vị đắng, tính hàn – thanh nhiệt, giải độc
- Lưu hoàng: vị cay, tính ôn – sát trùng, chỉ ngứa
Hai vị thuốc hàn nhiệt đối lập kết hợp cùng nhau nên gọi là Điên đảo tán. Theo Đông y, mụn trứng cá có liên quan đến tình trạng phế vị huyết nhiệt, cảm thụi phong nhiệt bên ngoài. Phương thuốc giúp lương huyết hoạt huyết, giải độc sát trùng. Ngoài mụn trứng cá thông thường, còn có thể dùng trong các trường hợp mụn trứng cá đỏ (viêm đỏ), hoặc viêm da tiét bã.
Điên dảo tán giúp làm tan lớp sừng hóa, ức chế tiết bã nhờn, kháng khuẩn, kháng viêm, thu liễm làm thông thoáng và mềm da.
Sau khi làm sạch nhân mụn, đắp mặt nạ Điên Đảo Tán 20 phút rồi rửa sạch, da sẽ mịn màng, thông thoáng, dễ chịu.
4. Kim hoàng tán (金黄散)
KIm hoàng tán gồm Thiên hoa phấn, Đại hoàng, Hoàng bá, Khương hoàng, Bạch chỉ, Hậu phác, Trần bì, Thiên nam tinh, Thương truật, Cam thảo.
Công dụng chính:
- Thanh nhiệt, giải độc
- Tiêu sưng, giảm đau
Ứng dụng trong các trường hợp
- Sưng đau do nhiệt độc ứ trệ
- Da đỏ, sưng, nóng, đau
Kim hoàng tán được gia giảm từ bài thuốc Như ý kim hoàng toán ghi chép trong 《外科正宗 – Ngoại khoa chính tông》thời Minh: Phàm các loại ung độc ngoan cố trong ngoại khoa, tùy tay ứng dụng thì không đâu không hiệu quả.
Bài thuốc thường được dùng trong điều trị chàm, các loại ung nhọt sưng đau, viêm nang lông, viêm da tiết bã, bỏng nước, bỏng lửa, viêm quanh móng, nứt đầu vú thời kỳ cho con bú, áp xe quanh hậu môn, trĩ ngoại…
5. Hoàng hậu tẩy diện dược (皇后洗面药)
Bài thuốc có nguồn gốc từ sách 《御药院方 – Ngự dược viện phương》thời Nguyên với thành phần chính gồm 23 vị: Xuyên khung, Tế tân, Bạch phụ tử, Cảo bản, Hoắc hương, Đông qua tử, Trầm hương, Bạch đàn hương, Chử thực tử, Bạch chỉ, Long não, Bạch truật, Ty qua, Cam thảo, sinh Lật tử, Linh lăng hương, Bạch cập, Bạch liễm, Thổ qua căn, A giao, Bạch phục linh, Bồ kết, Gạo nếp.
Các vị thuốc trên cùng tán thành bột cực mịn (tế mạt). Dùng bột này để rửa mặt hàng ngày giúp da trắng, mịn màng, căng bóng và mềm mại.
- Nhóm làm trắng và dưỡng da: Bạch truật, Bạch cập, Bạch đàn hương, Bạch liễm, Bạch chỉ, Bạch phục linh giúp tiêu trừ sắc tố đen, làm da trắng sáng.
- Nhóm phương hương hóa trọc: Phụ tử, Tế tân, Cảo bản, Hoắc hương, Linh lăng hương, Trầm hương có mùi thơm đặc trưng giúp loại bỏ uế khí, làm da tươi nhuận, rạng rỡ.
- Nhóm hoạt huyết thông lạc: Xuyên khung và Ti qua giúp cải thiện tuần hoàn máu dưới da, thúc đẩy quá trình trao đổi chất để làm đẹp.
- Nhóm dưỡng ẩm và nuôi dưỡng: Đông qua tử, A giao, Chử thực tử cung cấp độ ẩm, nuôi dưỡng làn da trẻ trung.
- Nhóm làm sạch: Bột bồ kết (Tạo giáp mạt) có tác dụng tẩy sạch bụi bẩn, bã nhờn, giúp da thanh sạch.
- Nhóm điều trị đặc hiệu: Thổ qua căn giúp hành huyết phá ứ, tán kết tiêu thũng, thanh nhiệt giải độc, trị các vết thâm nám.
- Nhóm tá dược: sinh Lật tử và bột gạo nếp chứa hàm lượng tinh bột và chất nhầy cao, đóng vai trò tạo độ kết dính và keo hóa, giúp các dược chất bám dính tốt trên da để phát huy tối đa hiệu quả.
Đây là một công thức “Thập toàn đại bổ” cho làn da. Điểm đặc biệt của phương thuốc này là sử dụng rất nhiều vị thuốc họ “Bạch” (trắng) theo thuyết ngũ hành (màu trắng thuộc Phế, chủ về da lông). Đồng thời, việc sử dụng Bột gạo nếp và Hạt dẻ (sinh Lật tử) cho thấy người xưa đã biết cách tạo ra một dạng “mặt nạ dưỡng da” có độ bám dính sinh học cao, không khác gì các loại mỹ phẩm cao cấp hiện nay. Quả xứng danh là phương thanh dành cho Hoàng hậu.
Từ những phương thuốc được lưu truyền trong y thư cổ đến ứng dụng lâm sàng ngày nay, Đông y nhìn nhận làn da không chỉ là vẻ đẹp bề ngoài, mà là sự phản ánh của khí huyết, tạng phủ và trạng thái cân bằng toàn thân. Làm đẹp bằng thảo dược vì thế không chạy theo hiệu quả tức thời, mà chú trọng nuôi dưỡng bền vững, điều hòa từ căn nguyên. Khi biết lắng nghe cơ thể và thuận theo quy luật tự nhiên, vẻ đẹp sẽ dần hiện ra một cách hài hòa, trong trẻo và lâu dài – đúng như tinh thần “dưỡng hình tất tiên dưỡng thần, dưỡng dung tất tiên dưỡng khí”.
