Hồng sâm từ lâu đã được tôn vinh là “đại bổ nguyên khí” , một thượng phẩm quý giá giúp bồi bổ sức khỏe và kéo dài tuổi thọ. Tuy nhiên, không ít người khi sử dụng lại gặp phải tình trạng “lợi bất cập hại” như nóng trong, mất ngủ hay đầy bụng chỉ vì chưa thấu hiểu tính chất ấm nóng đặc trưng của nó. Thực tế, bí quyết để hấp thụ trọn vẹn tinh túy của Hồng sâm mà không lo tác dụng phụ nằm ở nghệ thuật phối ngũ – sự kết hợp khéo léo giữa các vị thuốc để đạt được trạng thái cân bằng âm dương. Hãy cùng DUPOMA khám phá những sự kết hợp kinh điển và những nguyên tắc “vàng” trong cách dùng Hồng sâm để vị thuốc này thực sự trở thành nguồn năng lượng bền bỉ cho cơ thể của bạn.
Dùng Hồng sâm sai cách thứ bạn nhận lại là tai họa
Hiện nay có rất nhiều người thích dùng Hồng sâm pha nước uống, nhưng dùng lâu ngày lại thấy miệng khô lưỡi đắng, nóng trong bốc hỏa, nổi mụn, thế là liền cho rằng Hồng sâm quá bổ, không hợp với mình. Thực ra vấn đề căn bản không nằm ở Hồng sâm, mà ở chỗ chính bạn không hiểu cách dùng đúng.
Vị thuốc Hồng sâm này đã được sử dụng hàng ngàn năm nay trong y học cổ truyền. Cổ nhân chưa bao giờ nói Hồng sâm làm người ta bốc hỏa đến mức không chịu nổi. Tại sao đến thời hiện đại, nhiều người ăn Hồng sâm lại nảy sinh vấn đề? Bởi vì người hiện đại ăn uống không chú trọng phối ngũ, cứ cầm lên là nhét vào miệng, tưởng rằng cứ ăn vào là bổ. Trong Đông y, quan trọng nhất là “phối ngũ” (kết hợp các vị thuốc). Một vị thuốc ăn riêng lẻ và ăn kèm với vị khác thì hiệu quả hoàn toàn khác nhau. Vậy Hồng sâm là gì?
Hồng sâm chính là nhân sâm tươi sau khi trải qua quá trình hấp và sấy khô mà thành. Quá trình hấp này rất quan trọng. Nhân sâm vốn có tính bình, sau khi hấp thì tính vị thay đổi thành tính ấm. Vì vậy, tính vị của Hồng sâm là ngọt, hơi đắng, ấm; quy vào kinh Tỳ, Phế, Tâm. Các bạn hãy chú ý chữ “Ấm” này. Ấm nghĩa là có nhiệt tính, nhưng nhiệt tính này không mãnh liệt như Phụ tử hay Nhục quế, mà là cái nhiệt ôn hòa. Nhưng vấn đề nằm chính ở đây.
Dù là nhiệt ôn hòa, nhưng nếu bạn ăn hằng ngày, bữa nào cũng ăn, ăn không tiết chế, thì nhiệt lượng sẽ tích tụ trong cơ thể. Đông y có câu: “Khí hữu dư tiện thị hỏa” (Khí dư thừa chính là lửa). Bạn bồi bổ quá nhiều khí, nhiều đến mức cơ thể dùng không hết, khí thừa đó sẽ hóa thành hỏa. Hỏa đi lên trên khiến bạn khô miệng đắng lưỡi, cổ họng sưng đau, mặt nổi mụn, tối ngủ không yên. Cho nên mấu chốt là gì? Là sự Cân bằng. Bạn bổ vào bao nhiêu thì phải có thứ để chế ước, dẫn dắt và thu liễm nó, để nguồn năng lượng này vận hành êm ả trong cơ thể chứ không phải chạy loạn xạ.
Một số cách dùng Hồng sâm kinh điển
Hồng sâm + Mạch môn + Ngũ vị tử (Sâm Mạch Ẩm/Sinh Mạch Tán)
Đây là tổ hợp cực kỳ kinh điển, có lịch sử từ thời Kim Nguyên, được Lý Đông Viên ghi lại trong cuốn Nội ngoại thương biện hoặc luận.
- Lý do: Hồng sâm đại bổ nguyên khí, ích khí sinh tân. Nhưng Hồng sâm tính ấm dễ gây táo (khô). Khi khí được bổ lên, tân dịch (nước trong cơ thể) có thể bị tiêu hao gây khô họng, táo bón. Vì vậy ta thêm Mạch môn.
- Mạch môn: Tính hơi hàn, vị ngọt đắng, giúp dưỡng âm sinh tân, nhuận phế thanh tâm. Một ấm (Hồng sâm) kết hợp một hơi hàn (Mạch môn) sẽ chế ước lẫn nhau. Hồng sâm bổ khí, Mạch môn bù lại tân dịch bị tiêu hao.
- Ngũ vị tử: Có vị chua, tính thu liễm. Nó giống như việc bạn đổ nước vào một cái thùng thủng đáy, Ngũ vị tử có tác dụng “vịt lỗ thủng” lại, giúp khí không bị thoát ra ngoài. Đồng thời nó còn giúp an thần, hạ bớt sự hưng phấn quá mức do Hồng sâm gây ra để bạn ngủ ngon.
- Cách dùng: Hồng sâm 3g (2-3 lát), Mạch môn 5g (khoảng mười mấy hạt), Ngũ vị tử 3g (khoảng 10 hạt). Rửa sạch, cho vào ấm dưỡng sinh với 800ml nước, đun sôi rồi để lửa nhỏ 15 phút. Chia uống 2-3 lần trong ngày. Nếu không có ấm, dùng bình giữ nhiệt hãm nước sôi 20 phút.
- Đối tượng: Người hay thức đêm, áp lực công việc lớn, hay hồi hộp hụt hơi, ngủ không yên, nói nhiều thấy mệt.
Hồng sâm + Câu kỷ tử + Long nhãn
Tổ hợp này cực kỳ hợp với phụ nữ, đặc biệt là người sắc mặt vàng vọt, kinh nguyệt ít, cơ thể suy nhược sau kỳ kinh.
- Phân tích: Hồng sâm bổ khí; Kỷ tử tính bình vị ngọt, tư bổ can thận, minh mục nhuận phế; Long nhãn tính ấm vị ngọt, bổ ích tâm tỳ, dưỡng huyết an thần.
- Cơ chế: Đây là tổ hợp “Khí huyết song bổ”. Khí là soái của huyết, huyết là mẹ của khí. Phụ nữ mỗi tháng đều mất máu, nếu không chú trọng bồi bổ sẽ dẫn đến huyết hư (sắc mặt nhợt nhạt, chóng mặt, kinh ít, mất ngủ).
- Cách dùng: Hồng sâm 3g, Kỷ tử 10 hạt, Long nhãn 5 quả (bỏ hạt). Có thể thêm 2 quả táo đỏ (xẻ ra). Nấu với 600-800ml nước trong 15 phút. Ăn cả nước lẫn cái.
- Lưu ý: Nếu đang bị nhiệt miệng, nổi mụn thì giảm hoặc bỏ Long nhãn. Nếu cơ thể thiên nhiệt, hãy thêm 5g Mạch môn để cân bằng.
Hồng sâm + Hoàng kỳ + Đương quy (Thiết tam giác bổ khí huyết)
Đây là tổ hợp “hạng nặng”, dành cho người cần phục hồi mạnh mẽ.
- Hoàng kỳ: Bổ khí thăng dương, cố biểu (bảo vệ bề mặt cơ thể). Hồng sâm bổ nguyên khí từ sâu bên trong, Hoàng kỳ bổ khí ở bề mặt (vệ khí), giúp tăng sức đề kháng, ít bị cảm mạo.
- Đương quy: Là “thánh dược” trong huyết, vừa bổ huyết vừa hoạt huyết. Nó giúp máu lưu thông, không bị ứ trệ (tránh thâm quầng mắt, sắc mặt ám tối).
- Cách dùng: Hồng sâm 3g, Hoàng kỳ 5g, Đương quy 2g. Đun với 1000ml nước trong 20 phút (Hoàng kỳ cần thời gian lâu để ra chất).
- Đối tượng: Người mới ốm dậy, phụ nữ sau sinh, người bệnh mãn tính, người già trên 60 tuổi hoặc người lao động quá sức trong thời gian dài.
- Lưu ý: Không uống khi đang hành kinh, không dùng cho phụ nữ có thai. Nếu dễ bốc hỏa, thêm 5g Mạch môn.
Hồng sâm + Hạt sen (Liên nhục) + Bách hợp
Dành cho người lo lắng uống Hồng sâm bị mất ngủ.
- Hạt sen: Bổ tỳ, ích thận, dưỡng tâm an thần.
- Bách hợp: Dưỡng âm nhuận phế, thanh tâm an thần, cực hợp với người mất ngủ kiểu âm hư hỏa vượng (trong lòng bồn chồn, dễ giật mình).
- Cách dùng: Hồng sâm 2g (liều lượng ít để tránh hưng phấn), Hạt sen 10g, Bách hợp 10g. Nấu 20 phút. Uống trước khi ngủ 1 tiếng.
Hồng sâm + Trần bì + Sinh khương (Gừng tươi)
Dành cho người “Hư bất thụ bổ” – cứ ăn đồ bổ vào là đầy bụng, khó tiêu.
- Trần bì: Lý khí kiện tỳ, giúp khí trong cơ thể lưu thông, không bị tắc nghẽn ở dạ dày gây chướng bụng.
- Sinh khương: Ấm tỳ vị, giúp tỳ vị vận hóa tốt hơn các đồ bổ.
- Cách dùng: Hồng sâm 3g, Trần bì 3g, Gừng tươi 2 lát (nên gọt vỏ). Nấu 15 phút và uống khi còn nóng. Nên uống vào buổi sáng hoặc trưa.
Nguyên tắc cơ bản khi dùng Hồng sâm
- Liều lượng: 3g đến 5g mỗi ngày (khoảng 2-3 lát). Đừng tham ăn nhiều, “quá mù ra mưa”, bổ quá mức cũng gây hại.
- Thời gian: Tốt nhất là buổi sáng hoặc trước buổi trưa khi dương khí đang lên. Tránh uống tối (trừ bài phối ngũ an thần).
- Tần suất: Không cần uống hằng ngày, tuần 3-5 lần là đủ để cơ thể có thời gian hấp thụ.
- Kiêng kỵ:
- Không ăn khi bụng đói (dễ kích ứng dạ dày).
- Không uống cùng trà đặc hoặc cà phê (làm mất tác dụng hoặc gây hưng phấn quá mức).
- Không dùng khi đang cảm mạo, phát sốt.
- Trẻ em (thể thuần dương) và người cao huyết áp cần cẩn trọng, dùng theo chỉ định bác sĩ.
Dưỡng sinh không thể vội vàng. Hồng sâm là công cụ tốt, nhưng phải biết dùng đúng cách và tùy theo thể chất từng người. Hy vọng những chia sẻ này giúp các bạn bồi bổ đúng cách để khỏe mạnh hơn.
