Khi những cơn mưa rào mùa hạ xen lẫn cái nắng gay gắt, cơ thể chúng ta không chỉ đối mặt với sự nóng bức mà còn phải chống chọi với độ ẩm cao kỷ lục. Trong Đông y, đây chính là thời điểm của Cảm mạo thử thấp – một thể bệnh đặc biệt hình thành do sự kết hợp của Thử tà (nắng nóng) và Thấp tà (ẩm ướt).
Triệu chứng Cảm mạo thử thấp
Khác với cảm lạnh hay cảm nhiệt thông thường, cảm mạo thử thấp không chỉ gây sốt mà còn đi kèm cảm giác cơ thể nặng nề như đeo đá, ngực bụng đầy trướng, buồn nôn và rêu lưỡi nhớt dày. Nếu không nhận diện đúng và xử trí kịp thời bệnh tà rất dễ uất lại bên trong, làm đình trệ vận hóa của Tỳ vị
Triệu chứng chính bao gồm:
- Thường phát vào mùa hạ, sốt cao, ra mồ hôi nhưng sốt không giảm, ngạt mũi, chảy nước mũi đục.
- Có thể kèm theo đau nặng đầu, choáng váng, người nặng nề khó chịu, tâm phiền, miệng khát, tức ngực buồn nôn, nước tiểu đỏ, chất lưỡi đỏ, rêu vàng bẩn, mạch nhu sác
Đây là tình trạng cảm mạo vào mùa hè, cơ thể cảm thụ Thử tà (nắng nóng) đang lúc cao điểm. Đặc tính của Thử tà thường kẹp theo Thấp tà, nên đa phần là Thử và Thấp cùng trọng yếu.
- Thử thấp thương biểu, biểu vệ bất hòa: Do thử thấp gây tổn thương phần biểu, làm mất sự điều hòa của hệ thống bảo vệ (vệ khí), dẫn đến phát sốt, hơi sợ gió, ít mồ hôi và thân thể đau mỏi.
- Phong thử hiệp thấp, thượng phạm thanh không: Gió và nắng nóng kèm theo hơi ẩm ngược lên trên tấn công vào vùng đầu (thanh không), gây ra đầu váng, nặng nề và trướng đau.
- Thử nhiệt phạm Phế: Nắng nóng xâm phạm vào tạng Phế, khiến khí của Phế không được thanh khiết, gây ra ho đờm dính và chảy nước mũi đục.
- Thử nhiệt nội nhiễu: Nắng nóng quấy rối bên trong, thiêu đốt tân dịch, dẫn đến tâm phiền, miệng khát và nước tiểu ngắn đỏ.
- Thấp nhiệt trung trở, khí cơ bất triển: Thấp và Nhiệt ngăn trở ở trung tiêu (vùng tỳ vị), làm khí cơ không thông suốt, gây ra ngực đầy tức, buồn nôn, miệng dính nhớt, khát nhưng không muốn uống nhiều (do có thấp).
Chẩn đoán Cảm mạo thử thấp
Chẩn đoán bát cương: Biểu thực nhiệt.
Chẩn đoán tạng phủ, kinh lạc: Bệnh kinh thái dương và kinh dương minh.
Chẩn đoán nguyên nhân: Ngoại nhân
Điều trị Cảm mạo thử thấp
Thanh thử trừ thấp giải biểu
Thuốc uống trong
Bài “Tân gia hương nhu ẩm” (Ôn bệnh điều biện): Hương nhu 10g, Hậu phác 10g, Kim ngân hoa 10g, Bạch biển đậu 10g, Liên kiều 10g
- Thử nhiệt thịnh gia Hoàng liên, Hoàng cầm, Thanh hao để thanh thử tiết nhiệt; có thể dùng Hà diệp, Lô căn để thanh thử sinh tân.
- Thấp ở vệ biểu người nặng nề, ít mồ hôi, sợ gió gia Đậu đen, Hoắc hương, Bội lan để phương hương hóa thấp phát biểu.
- Tiểu tiện ngắn đỏ gia “Lục nhất tán”, Xích phục linh để thanh nhiệt lợi thấp. Sắc uống mỗi ngày 01 thang, chia 2 lần.
Cháo giải cảm như thể Cảm mạo phong hàn nhưng chú ý cho ra mồ hôi dâm dấp là được, tránh làm tổn thương tân dịch.
Các biện pháp điều trị không dùng thuốc
Châm: Châm tả các huyệt Phong trì, Phong môn, Hợp cốc, Khúc trì, Ủy trung, Hạ liêm. Lưu kim 20 – 30 phút/lần/ngày, điều trị triệu chứng cho đến khi bệnh ổn định. Có thể sử dụng kỹ thuật Hào châm, Điện châm.
- Nếu sốt cao châm tả các huyệt: Đại chùy Khúc trì, Ngoại quan
hoặc thêm Thập tuyên chích nặn máu. - Nếu đau đầu, nặng đầu nhiều, châm tả huyệt: Bách hội, Tứ thần thông, Thượng tinh.
- Nếu đau mỏi toàn thân, đầy tức ngực bụng nhiều, châm thêm: Túc tam lý, Phong long, Nội quan, Tam âm giao
Các thủ thuật Nhĩ châm, điện nhĩ châm; Xoa bóp bấm huyệt; Thủy châm; Giác hơi; Phương pháp đánh gió như Cảm mạo phong nhiệt
Cảm mạo thử thấp không chỉ đơn thuần là cơn sốt của mùa hè, mà là một trạng thái bệnh lý phức tạp khi cơ thể bị “vây hãm” bởi cái nóng (Thử) và sự đình trệ của độ ẩm (Thấp). Chính đặc tính nặng nề, dính nhớt của Thấp tà đã khiến cho vùng đầu bị che lấp, gây ra cảm giác đầu nặng như bọc, mình mẩy ê ẩm và hệ tiêu hóa đình trệ.
Việc điều trị thể bệnh này đòi hỏi sự tinh tế: vừa phải thanh giải nắng nóng, vừa phải dùng các vị thuốc có tính thơm để thức tỉnh Tỳ vị và hóa giải thấp trệ.
Để phòng bệnh hiệu quả trong những ngày hè oi bức hay những lúc mưa nắng thất thường, chúng ta nên ưu tiên các loại thực phẩm thanh đạm, tránh để cơ thể bị sốc nhiệt đột ngột và đặc biệt là không lạm dụng đồ uống lạnh – tác nhân khiến thấp khí càng dễ tích tụ bên trong.
Tài liệu tham khảo
Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo Y học cổ truyền kết hợp Y học cổ truyền với Y học hiện đại – Bộ Y tế 2025
