Đắng miệng

Chứng đắng miệng (khẩu khổ) không chỉ là vấn đề răng miệng mà còn phản chiếu sự rối loạn thăng giáng khí cơ của lục phủ ngũ tạng. Cùng DUPOMA giải mã bí mật và tìm giải pháp cải thiện tình trạng đắng miệng.

Đắng miệng là gì?

Đắng miệng (khẩu khổ) là tình trạng tự cảm thấy trong miệng có vị đắng. Đây là một triệu chứng thường gặp trên lâm sàng, thấy trong nhiều loại bệnh lý đường tiêu hóa, gan mật như bệnh trào ngược dạ dày thực quản, viêm túi mật… cho đến các bệnh lý về thần kinh tâm thần. Y học hiện đại vẫn chưa làm rõ nguyên nhân và cơ chế gây ra khẩu khổ; một số nghiên cứu chỉ ra rằng khẩu khổ chủ yếu liên quan đến bệnh tật, thuốc, dinh dưỡng và nhiều yếu tố khác. Về điều trị, chủ yếu là duy trì vệ sinh răng miệng tốt, điều trị bệnh nguyên phát, thay thế hoặc ngừng các loại thuốc nghi ngờ, điều chỉnh chế độ ăn uống và lối sống. Tỉ lệ mắc chứng khẩu khổ cao, triệu chứng mang tính chủ quan, bệnh tình dai dẳng, gây phiền muộn nghiêm trọng cho đời sống và công việc của con người.

Khẩu khổ cũng là một triệu chứng quan trọng trong lý luận biện chứng Đông y. Trung y học có ghi chép từ lâu đời và kinh nghiệm phong phú về luận trị khẩu khổ.

Phân tích bệnh cơ của chứng này, thứ nhất là bệnh ở Đởm gây ra khẩu khổ: sách 《灵枢·邪气藏府病形 – Linh Khu – Tà khí tạng phủ bệnh hình》 đã nêu rõ: “Người bệnh ở Đởm, hay thở dài, miệng đắng”. Dịch mật có vị đắng, chứng khẩu khổ có liên quan đến việc dịch mật trào ngược lên trên.

Thứ hai là dựa trên mối quan hệ tương ứng ngũ hành “Khổ – Hỏa – Tâm”: khẩu khổ liên quan đến các bệnh chứng hỏa nhiệt ở hệ thống Tâm. Như sách 《尚书洪范 – Thượng Thư – Hồng Phạm》 viết: “Hỏa viết viêm thượng, viêm thượng tác khổ” (Hỏa tính bốc lên cao, bốc lên cao tạo vị đắng); sách 《内经 – Nội Kinh》viết: “Tâm nhiệt tắc khẩu khổ” (Tâm nhiệt thì miệng đắng).

Nếu chỉ đơn giản dựa trên tư tưởng “khẩu khổ độc thủ tại Đởm” (miệng đắng chỉ do túi mật), hoặc phiến diện liên hệ khẩu khổ với bệnh chứng hỏa nhiệt ở Tâm để phân tích bệnh nhân, bệnh cơ và chứng trị, thì khó tránh khỏi tính phiến diện, bỏ qua mối liên hệ giữa các tạng phủ.

Lý luận Tạng phủ khí cơ thăng giáng xuất phát từ tính chỉnh thể, tuân thủ nghiêm ngặt “Quan điểm ngũ tạng nhất thể”, chú trọng điều hòa khí cơ thăng giáng của tạng phủ toàn thân. Do đó, khi phân tích về chứng Khẩu khổ cần dựa trên lý luận tạng phủ khí cơ thăng giáng để phân tích tư duy biện trị, nhằm cầu tìm cái gốc của bệnh (trị bệnh cầu bản), xem xét kỹ lưỡng bệnh cơ và biện chứng thi trị trong điều trị chứng khẩu khổ.

Sơ lược về lý luận Tạng phủ khí cơ thăng giáng

Lý luận tạng phủ khí cơ thăng giáng là một bộ phận cấu thành quan trọng của hệ thống lý luận kinh điển Đông y, tư tưởng của nó bắt nguồn từ 《黄帝内经 – Hoàng Đế Nội Kinh》, qua các thế hệ y gia không ngừng làm phong phú và phát triển, đã hình thành nên một học thuyết hệ thống.

Lý luận này cho rằng, những thay đổi sinh lý và bệnh lý phát sinh từ hoạt động chức năng của tạng phủ cơ thể người đều liên quan mật thiết đến sự thăng (lên), giáng (xuống), xuất (ra), nhập (vào) của khí cơ.

Cốt lõi của tạng phủ khí cơ thăng giáng là:

• Can thăng Phế giáng, tạo thành thế xoay chuyển “Long Hổ hồi hoàn”, thống lĩnh sự thăng giáng khí cơ của toàn thân;
• Tỳ thăng Vị giáng là then chốt của thăng giáng khí cơ;
• Tâm Thận tương giao, thủy hỏa ký tế.

Khí cơ của các tạng phủ thăng giáng thỏa đáng thì âm dương khí huyết điều hòa, cơ thể bình hòa không bệnh tật. Ngược lại, thăng giáng khí cơ tạng phủ mất trật tự thì âm dương khí huyết mất hòa, các triệu chứng tạp loạn sẽ phát sinh.

Sách 《素问·刺禁论 – Tố Vấn – Thích cấm luận》 viết: “Can sinh ư tả, Phế tàng ư hữu” (Can sinh bên trái, Phế tàng bên phải). Trong đó hàm chứa tư tưởng Can thăng bên trái, Phế giáng bên phải. Diệp Thiên Sĩ giải thích điều này là: “Tả thăng của cơ thể thuộc Can, hữu giáng thuộc Phế, phải làm cho khí huyết cả hai hài hòa để thăng giáng được thỏa đáng.” Tức là Can khí thăng bên trái, Phế khí giáng bên phải. Về kinh lạc, kinh Túc quyết âm Can và kinh Thủ thái âm Phế giao hội ở trong Phế. Can thăng Phế giáng là chủ đạo cho thăng giáng khí cơ của cơ thể: Can khí chủ thăng chủ động, sinh cơ không ngừng; Phế khí tuyên giáng, lại vì Phế là “Hoa cái”, vị trí cao nhất trong ngũ tạng lục phủ, nên khí của nó chủ yếu là thanh túc hạ giáng. Can thăng Phế giáng nương tựa lẫn nhau, cùng thống lĩnh sự vận hành khí của toàn thân, khiến khí cơ thăng giáng có trật tự. Đồng thời, Can thăng Phế giáng cũng đối lập chế ước lẫn nhau: cái thăng bên trái của Can nhờ sự chế ước bởi cái giáng bên phải của Phế mà không phát tiết thái quá; cái giáng bên phải của Phế nhờ sự chế ước bởi cái thăng bên trái của Can mà không đến mức túc giáng không đủ.

Sách 《素问·经脉别论 – Tố Vấn – Kinh mạch biệt luận》 viết: “Thức uống vào vị, tràn ra tinh khí, truyền lên trên đến Tỳ, Tỳ khí tán tinh, chuyển ngược lên Phế.” Câu này hàm chứa tư tưởng Tỳ thăng Vị giáng đơn giản: Tỳ khí nên thăng, Vị khí nên giáng; Tỳ chủ thăng thanh, Vị chủ giáng trọc, khí cơ thăng giáng tương phản tương thành.

Sách 《脾胃论》cho rằng “Khí thanh trọc của con người đều từ Tỳ Vị mà ra”. Bành Tử Ích cho rằng “Tỳ Vị cùng bẩm thụ thổ khí ở trung tâm đại khí mà sinh ra, cùng cư ngụ tại trung tâm cơ thể, là then chốt thăng giáng khí cơ của tạng phủ”. Có thể thấy tầm quan trọng của Tỳ thăng Vị giáng đối với việc duy trì sự cân bằng khí cơ tạng phủ: Tỳ Vị thăng giáng điều hòa, nạp vận phối hợp, táo thấp tương tế, thì khí cơ thăng giáng của tạng phủ toàn thân sẽ có chừng mực.

Sách 《素问入式运气论 – Tố Vấn Nhập thức vận khí luận》viết: “Quân hỏa dục giáng, Thủy vận thừa chi” (Quân hỏa muốn xuống, Thủy vận đón lấy). Tâm hỏa hạ giáng, ôn bổ Thận dương có thể khiến Thận thủy không bị lạnh; Thận thủy thượng tế, nuôi dưỡng Tâm âm có thể khiến Tâm hỏa không bị cang thịnh. Tôn Tư Mạo là người đầu tiên nêu rõ thuyết Tâm Thận thủy hỏa ký tế. Sách 《备急千金要方 – Bị cấp thiên kim yếu phương》 viết: “Tâm giả, hỏa dã; Thận giả, thủy dã; thủy hỏa tương tế” (Tâm là hỏa, Thận là thủy, thủy hỏa hỗ trợ nhau). Sự thăng giáng khí cơ của Tâm và Thận là căn bản của thăng giáng khí cơ cơ thể. Tâm Thận thăng giáng có chừng mực, thủy hỏa ký tế, “Quân hỏa dĩ minh, Tướng hỏa dĩ vị”, thì âm dương toàn thân điều hòa, động tĩnh kết hợp, chức năng tạng phủ bình thường.

Phân tích bệnh nguyên bệnh cơ

Sự thất điều thăng giáng khí cơ của Can Phế, sự mất hòa thăng giáng khí cơ của Tỳ Vị, hay sự thăng giáng bất lợi của khí cơ Tâm Thận đều có thể dẫn đến chứng khẩu khổ (miệng đắng). Dựa trên các đặc tính xu hướng thăng giáng khác nhau của khí cơ tạng phủ, chứng này có các đặc điểm riêng biệt như: Can thăng thái quá – Phế giáng không đủ; Tỳ khí bất thăng – Vị khí bất giáng; và Tâm hỏa bất giáng – Thận thủy bất thăng.

Can thăng thái quá, Phế giáng không đủ: “Long Hổ hồi hoàn” bất lợi

Can và Đởm có quan hệ biểu lý, Can thăng thái quá sẽ kéo theo Đởm khí thượng phạm (xông lên trên); Phế giáng không đủ khiến Đởm mộc mất đi sự chế ước, dẫn đến Đởm khí thăng phát mất kiểm soát. Khi Đởm khí thăng phát thái quá, dịch mật sẽ theo kinh lạc tràn lên trên, phát sinh chứng khẩu khổ.

Mặt khác, hai kinh Can và Phế có liên hệ trực tiếp với lưỡi về mặt kinh lạc: mạch của túc Quyết âm lạc với bản lưỡi (gốc lưỡi), nhánh của nó bao quanh trong môi; Phế hệ thông lên trên đến hầu họng, liên kết với gốc lưỡi.

Can thăng thái quá thường biểu hiện là hỏa nhiệt tà, tính của hỏa là viêm thượng (bốc lên), hỏa nhiệt theo kinh lạc xông lên trên gây ra khẩu khổ. Phế khí túc giáng có thể trợ giúp cho Vị khí hòa giáng; nếu Phế khí bất giáng, Vị khí sẽ theo đó mà ủng trệ không xuống được, thậm chí nghịch lên trên. Vị khí nghịch lên mang theo Đởm khí và dịch mật xông lên; Phế khí bất giáng khiến sự truyền đạo của Đại trường đình trệ, trọc nhiệt chi khí nghịch lên cũng gây ra khẩu khổ.

• Can là cương tạng, Can khí cương cường táo cấp, bệnh ở Can đa phần thấy các biến đổi bệnh lý do dương kháng, hỏa vượng, nhiệt cực, huyết hư âm hư dẫn đến Can khí thăng động thái quá, như: Can khí uất kết, Can hỏa thượng viêm, Can dương thượng kháng… chứng trạng xuất hiện các biểu hiện hỏa nhiệt tại các bộ phận mà kinh Can đi qua ở phần trên cơ thể.
• Phế là kiều tạng (tạng mỏng manh), lại chủ hô hấp thông với bên ngoài nên dễ bị ngoại tà xâm phạm. Ngoại tà phạm Phế khiến Phế mất đi chức năng tuyên túc, tân dịch không thể bố tán, hỏa nhiệt và đàm nhiệt xông lên trên. Sự tuyên giáng của Phế khí dựa vào sự điều hòa giữa Phế âm và Phế dương. Phế âm chủ lương nhuận, túc giáng; Phế âm bất túc khiến chức năng lương nhuận, túc giáng không đủ, dẫn đến hư hỏa nội sinh, suyễn khái khí nghịch.

Sự thất điều thăng giáng khí cơ Can Phế còn ảnh hưởng lẫn nhau:

• Can thăng thái quá làm thiêu đốt Phế tân, khiến Phế mất đi túc giáng; Phế túc giáng không đủ thì Can mộc mất đi sự chế ước. Sự thất điều này còn ảnh hưởng đến khí cơ các tạng phủ khác: như Can uất hóa hỏa, hoành nghịch phạm Thổ thì Tỳ mất thăng thanh, Vị mất hòa giáng.
• Can chủ sơ tiết điều sướng khí cơ, Can khí thăng phát có chừng mực sẽ thúc đẩy sự bài tiết dịch mật; nếu Can khí thăng phát thái quá, Đởm mất hòa giáng, dịch mật tràn lên sẽ thấy các triệu chứng miệng đắng, nôn ra nước vàng xanh vị đắng…
• Tâm và Phế cùng cư ngụ ở Thượng tiêu, Phế khí túc giáng có thể thúc đẩy Tâm hỏa hạ giáng để tư dưỡng Thận thủy; Phế khí bất giáng thì Tâm hỏa theo đó mà kháng nghịch ở trên. Như trong 《金匮要略 – Kim Quỹ Yếu Lược》 ghi chép về “Bệnh Bách hợp”, Tâm Phế âm hư, hỏa nhiệt nội sinh, hao tổn tân dịch sẽ thấy miệng đắng.

Tỳ khí bất thăng, Vị khí bất giáng: Khí cơ toàn thân thất điều

Khi Tỳ khí bất thăng, Tỳ mất chức năng thăng thanh:

• Khiến khí cơ Trung tiêu đình trệ, Vị khí bất giáng, Đởm tiết thượng phạm.
• Thanh dương không thăng, trọc âm thượng phạm.
• Thổ ủng Mộc uất, Can Đởm sơ tiết bất lợi, Đởm hỏa thượng viêm.
  Mặt khác, Tỳ mất vận hóa, thủy thấp nội đình, thấp tích tụ lâu hóa nhiệt, hun đúc (huân chưng) Can Đởm dẫn đến khẩu khổ. Như sách 《脾胃论肺之脾胃虚论- Tỳ Vị Luận – Phế chi Tỳ Vị hư luận》 viết: “Tỳ Vị chi hư, đãi đọa thị ngọa… khẩu khổ thiệt can” (Tỳ Vị hư thì lười biếng ham nằm… miệng đắng lưỡi khô). Tỳ hư khiến khí ở Trung tiêu hạ hãm, âm hỏa thiêu đốt tân dịch, Đởm nhiệt thượng phạm phát sinh khẩu khổ.

Hai kinh Tỳ và Vị liên hệ mật thiết với lưỡi: kinh Tỳ “liên bản lưỡi, tán dưới lưỡi”, “miệng là khiếu của Tỳ”, “miệng là môn hộ của Vị”. Vị khí bất giáng, Trung tiêu ủng trệ, Vị hỏa thượng viêm mang theo Đởm khí xông lên. Lại thêm Đại trường truyền đạo thất ty, trường phủ không thông, trọc nhiệt huân chưng nên phát sinh khẩu khổ. Như 《伤寒论 – Thương Hàn Luận》 chép: “Bệnh Dương minh, hầu táo khẩu khổ”, do Dương minh Vị hỏa kháng thịnh, phủ thực không thông nên phát sinh miệng đắng.

Tỳ hý táo ố thấp (ưa khô ghét thấp), nội thấp và ngoại thấp dễ vây hãm Tỳ khí nhất; mặt khác Tỳ chủ vận hóa thủy thấp, khi Tỳ bị thấp vây khốn sẽ mất vận hóa, thủy thấp đình trệ tạo thành vòng lặp bệnh lý ác tính. Đại sư Lý Chấn Hoa cho rằng “Tỳ dễ hư”, “Tỳ vốn chỉ có hư chứng không có thực chứng”. Ăn uống không điều độ trực tiếp làm tổn thương Tỳ Vị; “tư thương Tỳ”, lo nghĩ thái quá làm hao tổn Tỳ khí. Vị là Dương thổ, bệnh của nó dễ thành táo nhiệt, tân dịch trong Vị dễ bị tổn thương: tà nhiệt quấy nhiễu nội phủ của Vị, hoặc Vị âm hao tổn, hư nhiệt nội sinh thì Vị mất đi sự nhuận tràng, hòa giáng không đủ.

Với vai trò là then chốt thăng giáng của khí cơ, sự thất điều của Tỳ Vị ảnh hưởng đến khí cơ chỉnh thể tạng phủ. Tứ Thánh Tâm Nguyên có nói: “Thổ yếu mà không đạt được Mộc, thì Mộc khí uất tắc, bệnh ở Can thì hạ hãm mà bệnh ở Đởm thì thượng nghịch.” Tỳ mất kiện vận thì đàm ẩm thấp nhiệt nội sinh, thấp ủng Mộc uất, Can mất sơ tiết, Đởm khí thượng nghịch; Vị khí bất giáng ảnh hưởng đến sự hạ giáng của Tâm hỏa và Phế khí, khiến hỏa nhiệt ở Thượng tiêu kết tụ.

Tâm hỏa bất giáng, Thận thủy bất thăng: Thủy hỏa vị tế

Hai kinh Tâm và Thận liên hệ mật thiết với lưỡi: Biệt lạc của Thủ Thiếu âm hệ bản lưỡi, lại có câu “Tâm khí thông với lưỡi”, còn mạch của Túc Thiếu âm kẹp hai bên bản lưỡi. Sách 《类经图翼·医易义 – Loại Kinh Đồ Dực – Y Dịch Nghĩa》 viết: “Ký tế là Tâm Thận tương giao, Vị tế là âm dương cách biệt.” Khi Tâm Thận thủy hỏa vị tế, Tâm hỏa độc kháng ở trên, hỏa thiêu đốt tân dịch, hỏa nhiệt theo kinh lạc xông lên trên; lại vì Tâm Đởm tương thông, Tâm là Quân hỏa, trong Đởm ký ngụ Tương hỏa, đồng khí tương cầu, Quân hỏa thượng viêm sẽ kéo theo Đởm hỏa, Đởm khí theo đó mà kháng nghịch xông lên, dịch mật tràn ra gây khẩu khổ. Thận thủy không được Tâm hỏa ôn húc, Hạ tiêu hàn thấp ủng trệ, ép hư dương phù việt (trồi lên), hư hỏa xông lên huân chưng Đởm phủ; mặt khác Thận tàng chân âm, Thận thủy không thăng thì thủy không hàm mộc, Can Đởm mất sự nhu dưỡng, sơ tiết thất thường, Đởm tiết thượng phạm gây khẩu khổ.

Tâm là hỏa tạng, dương khí thịnh nhất, hỏa nhiệt dễ lưu tại kinh Tâm nhất. Tâm kinh thực nhiệt, Tâm hỏa nội xí không thể hạ giao với Thận. Tâm dương thăng đằng cần dựa vào sự ức chế, trầm tĩnh của Tâm âm để tiềm xuống; Tâm âm bất túc thì âm không chế được dương, hư nhiệt nội sinh, hư hỏa quấy nhiễu phía trên. Sách 《小儿药证直诀·五脏所主 – Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết – Ngũ Tạng Sở Chủ 》viết: “Thận chủ hư, không có thực vậy.” Thận là gốc của tiên thiên, Thận đa phần là hư chứng, Thận âm khuy hư không có gì để dâng lên Tâm; Thận âm phải dựa vào sự chưng đằng cổ vũ của Thận dương mới có thể sung dưỡng nhuận trạch ngũ tạng lục phủ, Thận dương bất túc thì không đủ lực cổ động Thận âm thượng tế. Thận thủy độc hàn ở dưới, Tâm hỏa độc kháng ở trên, xuất hiện tình trạng thượng nhiệt hạ hàn. Như 《素问评热病论 – Tố Vấn – Bình nhiệt bệnh luận》 viết: “Chân khí thượng nghịch, cố khẩu khổ thiệt can” (Chân khí nghịch lên trên, nên miệng đắng lưỡi khô), do hư dương phù việt (lên trên ra ngoài) mà phát sinh miệng đắng.

Tâm Thận tương giao là căn bản của thăng giáng khí cơ. Khi Tâm Thận khí cơ thất điều, thủy hỏa vị tế sẽ ảnh hưởng đến thăng giáng khí cơ của các tạng phủ khác. Ví dụ như Phế kim không được Tâm hỏa liễm giáng thì túc giáng không đủ. Sách 《太平圣惠方 – Thái Bình Thánh Huệ Phương》thời Tống ghi lại: “Tâm Phế ủng nhiệt, khái thấu khẩu khổ khí súc” (Tâm Phế ủng nhiệt, ho, miệng đắng, thở gấp). Tà nhiệt khách tại Tâm Phế, khí của Tâm Phế túc giáng không thông đạt, phát sinh ho và miệng đắng.

Phân tích biện chứng luận trị chứng Khẩu khổ (Đắng miệng) dựa trên lý luận Tạng phủ khí cơ thăng giáng

Dựa trên bệnh nguyên bệnh cơ dẫn đến Khẩu khổ do sự thất điều thăng giáng khí cơ của các Tạng Phủ cụ thể, việc điều trị lấy mục tiêu là “khôi phục sự thăng giáng khí cơ của Tạng Phủ”, điều chỉnh sự nghịch loạn của khí cơ.

Về dùng thuốc, đa số lấy thuốc Lý khí làm chủ để điều sướng khí cơ Tạng Phủ nhằm khôi phục sự thăng giáng bình thường, phối hợp thêm thuốc Thanh nhiệt để tả hỏa hóa nhiệt, thuốc Bổ hư để tư âm trợ dương… tùy theo chứng trạng mà điều trị.

Vì Đởm khí thượng nghịch và dịch mật tràn lên là mắt xích trực tiếp gây ra Khẩu khổ, nên việc phối ngũ các thuốc lợi Đởm bài trọc, bình ức Đởm khí là không thể thiếu. Các dược liệu đại diện như: Uất kim, Nhân trần, Long đởm thảo, Hoàng cầm, Chi tử… Trong đó,

• Uất kim hành khí giải uất, lương huyết lợi Đởm;
• Nhân trần thanh thấp nhiệt, lợi Đởm thoái hoàng;
• Long đởm thảo thanh Can Đởm thực hỏa, trực tiếp chặn đứng Đởm khí thượng viêm;
• Hoàng cầm thanh Thượng tiêu hỏa, đặc biệt giỏi thanh Đởm nhiệt, thường phối ngũ với Sài hồ tạo thế một thăng một giáng để điều sướng khí cơ Can Đởm;
• Chi tử thanh Thượng tiêu uất hỏa, dẫn Đởm nhiệt đi xuống.

Vị đắng là vị của Hỏa, hỏa nhiệt là biểu trưng của Khẩu khổ, nên điều trị Khẩu khổ cần phối ngũ thuốc Thanh nhiệt để thanh tả thực hỏa, hoặc thuốc Tư âm thanh hỏa để dưỡng âm thanh nhiệt.

Dưới đây là phân tích cách dùng thuốc cụ thể dưới các bệnh cơ khác nhau kết hợp với đặc tính của Tạng Phủ:

Bình Can giáng nghịch, giáng Phế hành khí, điều tiết khí cơ hai tạng Can Phế

Với chứng Khẩu khổ do Can Phế khí cơ thăng giáng thất điều, khí cơ toàn thân bất lợi, phép trị là khôi phục sự thăng giáng có chừng mực của Can và Phế.

Cụ thể là dùng phép bình Can giáng nghịch, hành khí giáng Phế, gia giảm thêm dưỡng huyết nhuận Can, thanh nhiệt quát đàm tùy theo chứng.

Can có đặc tính “thể âm dụng dương”, Can âm (huyết) dễ tổn dễ hư, Can dương (khí) dễ động dễ kháng. Âm dương chế ước lẫn nhau và tiêu trưởng lẫn nhau: huyết hư thì Can uất, âm hư thì dương kháng. Với chứng Khẩu khổ do Can khí kháng nghịch, Đởm hỏa thượng viêm, Can bệnh thăng phát thái quá, việc điều trị lấy sơ Can lý khí làm chủ, dưỡng huyết nhuận Can làm phụ, cùng đạt được công dụng điều sướng khí cơ.

• Thuốc Sơ Can lý khí đại diện: Sài hồ, Uất kim, Hương phụ, Chi tử… Sài hồ có thể sơ Can giải uất lý khí, tuy chủ thăng nhưng có thể thông suốt khí cơ, tiêu tán khí uất trệ, phối ngũ với thuốc giáng khí để điều sướng khí cơ; tuy nhiên liều lượng Sài hồ nên nhỏ để tránh thăng tán trợ hỏa làm nặng thêm chứng Khẩu khổ. Uất kim hành khí giải uất, lại có thể sơ Can lợi Đởm, thúc đẩy Đởm khí hạ hành. Chi tử thanh nhiệt Tam tiêu, đặc biệt giỏi thanh nhiệt ở Tâm, Can, Đởm.
• Gia giảm: Khi Can Đởm thực hỏa xí thịnh thì gia Long đởm thảo để thanh thực hỏa, tả thấp nhiệt Hạ tiêu; khi thấp nhiệt rõ rệt gia Nhân trần để thanh lợi thấp nhiệt, lợi Đởm thoái hoàng; khi nhiệt tượng rõ rệt gia Chi tử để tả hỏa trừ phiền, thanh nhiệt lợi thấp, lương huyết giải độc.
• Thuốc Tư âm dưỡng huyết phối hợp: Bạch thược, Đương quy, Sinh địa… Bạch thược dưỡng huyết nhuận Can, kiêm bình ức Can dương; Đương quy bổ huyết dưỡng Can, kiêm hoạt huyết hóa ứ; Sinh địa dưỡng âm sinh tân, kiêm thanh nhiệt lương huyết. Khi Can huyết được dưỡng, thấp nhiệt được lợi thì Can khí thăng phát có chừng mực, Khẩu khổ tự hết. Nếu Can thất điều đạt, hoành nghịch phạm Thổ khiến Tỳ Vị thăng giáng mất trật tự, có thể gia giảm Tả kim hoàn để thanh Can hòa Vị, hoặc Tứ nghịch tán để sơ Can lý Tỳ.

Phế khi bị ngoại tà xâm nhập hoặc nội thương gây bệnh, làm Phế mất chức năng tuyên phát túc giáng (vốn ảnh hưởng lẫn nhau). Nếu Phế mất túc giáng, Đởm khí mất sự chế ước mà nghịch lên gây Khẩu khổ, quy tắc là “muốn giáng hỏa trước hết phải thuận khí”.

Pháp trị: Lấy túc giáng Phế khí làm chủ, gia thêm thuốc bình ức Đởm khí.

• Thuốc Túc giáng Phế khí đại diện: Hạnh nhân, Tô tử, Tỳ bà diệp, Chỉ xác, Cát cánh… Hạnh nhân là yếu dược giáng Phế khí, vị đắng giúp giáng Phế, kiêm chỉ khái bình suyễn; Tô tử giáng khí hóa đàm; Tỳ bà diệp giáng khí hóa đàm, đặc biệt giỏi giáng khí ở Phế Vị; Chỉ xác vị đắng tính giáng, vị cay tính hành, có thể hành khí tiêu tích, giáng khí Phế Vị; Cát cánh tuy chủ thăng đề, nhưng phối ngũ với Hạnh nhân, Chỉ xác tạo thế một thăng một giáng, điều sướng Phế khí, khiến túc giáng có trật tự.
• Phương tễ đại diện: Tô tử giáng khí thang, Hạnh tô tán… Cả hai bài đều dùng lượng lớn các vị giáng khí hóa đàm, tuy nhiên trong bài có không ít vị thuốc tính ấm, người có Phế nhiệt rõ rệt không nên dùng, cần biện chứng kỹ lưỡng.
• Trường hợp Phế nhiệt: Nếu phong hỏa sát Phế, đàm nhiệt ủng Phế khiến Phế mất tuyên túc, phép trị là thanh nhiệt hành khí, quát đàm giáng Phế. Phương tễ đại diện như Thanh khí hóa đàm hoàn: trong bài có Đởm nam tinh, Qua lâu đắng mát để thanh nhiệt hóa đàm; Hoàng cầm đắng lạnh thanh nhiệt giáng hỏa; Bán hạ chế cay ấm hóa đàm tán kết, giáng nghịch chỉ ẩu (cầm nôn). Các vị phối hợp giúp thanh nhiệt giáng hỏa, hóa đàm tán kết; Hạnh nhân giáng lợi Phế khí. Đồng thời cần tránh dùng thuốc quá đắng lạnh hoặc quá thăng tán để không làm ảnh hưởng đến sự túc giáng của Phế khí.
• Trường hợp Phế âm hư: Do nội thương tạp bệnh tiêu hao Phế âm, hư hỏa nội sinh, Phế mất chức năng thanh túc, phép trị là dưỡng âm thanh Phế, cam hàn sinh tân. Phương tễ đại diện là Sa sâm mạch đông thang: trong bài có Sa sâm, Mạch môn ngọt lạnh dưỡng âm, thanh nhiệt nhuận táo; Ngọc trúc dưỡng âm nhuận táo, Thiên hoa phấn thanh nhiệt sinh tân, hai vị phối hợp tăng cường công năng dưỡng âm sinh tân của Sa sâm, Mạch môn, phối thêm Tang diệp để khinh tuyên táo nhiệt. Như vậy, Phế âm được dưỡng, nội nhiệt được trừ, Phế khí hòa giáng thì Khẩu khổ sẽ giải được.

Kiện Tỳ trợ thăng, hòa giáng Vị khí, điều hòa thăng giáng khí cơ Trung tiêu

Sự thất điều thăng giáng khí cơ của Tỳ Vị, dẫn đến khí cơ Trung tiêu mất hòa gây ra Khẩu khổ (miệng đắng), phép trị nằm ở việc khôi phục Tỳ thăng Vị giáng. Cụ thể, lấy kiện Tỳ trợ thăng, hòa giáng Vị khí làm chủ, dựa trên bệnh cơ mà gia giảm các thuốc thanh lợi thấp nhiệt, thông phủ tiết nhiệt.

Ngoại cảm thấp nhiệt chi tà, hoặc ưa ăn đồ béo ngọt (phì cam) gây nội sinh thấp nhiệt, vây khốn Tỳ Vị, khiến Tỳ khí bất thăng. Tỳ là gốc của hậu thiên, vốn thể chất Tỳ hư, hoặc do lao quyện, ưu tư, bệnh lâu ngày làm hao tổn Tỳ khí, dẫn đến Tỳ dương bất thăng, vận hóa thất chức, Trung tiêu hư hãm, trọc âm thượng nghịch mà phát sinh Khẩu khổ. Phép trị là thăng cử thanh dương, kiện Tỳ hóa thấp, gia giảm thêm thuốc hòa Vị giáng trọc để trị cả bản lẫn tiêu. Người bệnh Thái âm Tỳ hư nặng thì trị bằng ôn trung kiện Tỳ làm chủ, người bệnh Thái âm thấp thịnh nặng thì trị bằng thanh lợi thấp nhiệt làm chủ.

• Thuốc Thăng cử thanh dương đại diện: Hoàng kỳ, Thăng ma, Cát căn… Hoàng kỳ bổ trung ích khí, thăng dương cử hãm; Thăng ma dẫn Dương minh thanh khí đi lên, có thể phối hợp với Sài hồ tạo thành dược đối thăng đề; Cát căn có thể thăng phát Tỳ Vị thanh dương.
• Thuốc Kiện Tỳ hóa thấp: Sao Bạch truật, Phục linh, Bạch biển đậu, Ý dĩ nhân… Bạch truật là “Tỳ tạng bổ khí đệ nhất yếu dược”, dùng loại sao để kiện Tỳ táo thấp bổ khí hiệu quả tốt hơn, có thể phục hồi quyền vận hóa của Tỳ Vị; Phục linh thẩm thấp giáng trọc, có thể chặn đứng con đường thượng nghịch của trọc âm; Bạch biển đậu hòa trung hóa thấp, dùng loại sao để giảm bớt nhược điểm làm hoạt trường; Sao Ý dĩ nhân kiện Tỳ thẩm thấp, thích hợp cho người Tỳ hư thấp thịnh; dùng loại sống (Sinh ý dĩ) để thanh nhiệt lợi thấp, thích hợp cho người thấp nhiệt thiên thịnh.
• Gia giảm thuốc Hòa Vị giáng trọc: Như Tuyền phúc hoa giáng Vị khí mà không làm tổn thương Tỳ dương; Khương Bán hạ táo thấp giáng nghịch, có thể hóa đàm diên ở Trung tiêu.

Sách 《医学衷中参西录 – Y học trung trung tham tây lục》 có viết: “Người có Tỳ khí hạ hãm, tối kỵ hàn lương. Nếu dùng nhầm, dương sẽ hãm vào âm, trọc khí nghịch lên trên, vị đắng càng nặng mà bệnh càng sâu.” Thuốc khổ hàn rất dễ làm tổn thương Tỳ dương, do đó điều trị Khẩu khổ do Tỳ dương bất thăng kỵ dùng thuốc khổ hàn thanh tiết, cẩn thận phòng ngừa làm tổn thương quá mức dương khí của Tỳ Vị, bóp nghẹt sinh cơ phát triển. Đồng thời, có thể gia giảm Trần bì lý khí hóa thấp, Sa nhân hòa Vị hành khí để phòng thuốc bổ gây ủng trệ.

Ăn quá nhiều đồ cay nóng ôn táo, nhiệt tà xâm nhập vào trong, hoặc tình chí quá mức hóa nhiệt sinh hỏa, khiến Vị hỏa kháng thịnh, Vị khí bất giáng; hoặc ăn quá nhiều đồ tân hương ôn táo, nôn mửa tiêu chảy quá mức, hoặc giai đoạn sau của bệnh nhiệt làm hao tổn Vị âm, Vị âm bất túc, hư nhiệt nội sinh, mất đi sự hòa giáng, khiến trọc khí thượng nghịch mang theo dịch mật trào lên gây ra Khẩu khổ. Phép trị là hòa Vị giáng nghịch.

• Thuốc Hòa Vị giáng nghịch: Tuyền phúc hoa, Đại giả thạch, Bán hạ, Trúc nhự… Tuyền phúc hoa giỏi giáng Vị khí, tiêu trừ trọc đàm thượng nghịch; Đại giả thạch chất nặng trầm giáng, là “trọng trấn giáng nghịch đệ nhất yếu dược”, kiêm bình Can tiềm dương, trấn giáng Vị khí và Đởm khí thượng nghịch; Bán hạ thông giáng Vị khí, kiêm táo thấp hóa đàm ở Trung tiêu; Trúc nhự thanh Đởm hòa Vị, kiêm trừ phiền chỉ ẩu, đặc biệt thích hợp cho chứng Khẩu khổ do Vị nhiệt thượng nghịch; Tỳ bà diệp thanh Phế giáng Vị, thích hợp cho người Phế Vị nhiệt thịnh khiến khí cơ bất giáng.
• Thanh tả thực hỏa (khi Vị hỏa ủng thịnh): Dùng Hoàng liên, Hoàng cầm, Chi tử, Bồ công anh. Hoàng liên thanh Vị tả hỏa, giỏi thanh thấp nhiệt Trung tiêu; Hoàng cầm tả hỏa ở Phế Vị, kiêm thanh Can Đởm uất nhiệt; Chi tử tả hỏa trừ phiền, thanh được uất nhiệt ở Tam tiêu; Bồ công anh vị ngọt tính bình, thanh được Vị nhiệt mà không làm tổn thương chính khí.
• Phối ngũ kinh điển: Như bài Tả kim hoàn (Hoàng liên phối ngũ Ngô thù du) có thể sơ Can, tả hỏa, hòa Vị; trong bài Tiểu sài hồ thang và Sài hồ sơ can tán đều có Hoàng cầm phối ngũ với Sài hồ, hai thuốc một thăng một giáng điều sướng khí cơ, kiêm cố cả hòa Vị, sơ Can, lợi Đởm. Phương tễ đại diện như 《伤寒论 – Thương hàn luận 》dùng Hoàng liên Hoàng cầm thang trị bệnh ôn ở Dương minh gây Khẩu khổ, trong bài dùng các vị khổ hàn trực chiết như Hoàng liên, Hoàng cầm để thanh trực tiếp thực nhiệt trong Vị.

Vị và Đại trường là hai kinh dương cùng tên (Túc Dương minh và Thủ Dương minh), Vị chủ thông giáng là tiền đề và cơ sở để Đại trường truyền đạo. Vị khí bất giáng thì chức năng truyền đạo cặn bã của Đại trường bất thường; khi Đại trường truyền đạo không thông, phủ khí không thông, xuất hiện chứng Vị nhiệt hiệp trệ, phủ thực nhiệt kết thì việc dùng thuốc thông phủ là không thể thiếu.

• Thuốc Thông phủ: Đại hoàng, Chỉ thực, Hậu phác. Đại hoàng tả nhiệt thông phủ, dẫn hỏa hạ hành, trong bài Đại sài hồ thang dùng để thông phủ giáng trọc; Chỉ thực tiêu tích đạo trệ, Hậu phác giáng khí trừ mãn, thường phối hợp thành dược đối thông giáng để hành khí đạo trệ; Hỏa ma nhân, Qua lâu nhân nhuận hạ thông tiện, thích hợp cho chứng âm hư trường táo. Sử dụng thuốc thông phủ lượng thích hợp có thể đạt hiệu quả “phủ thông thì Vị giáng, trọc đi thì vị đắng tan”, nhưng cần dừng ngay khi bệnh đã thuyên giảm (trung bệnh tức chỉ), chớ làm thương tổn chính khí.

Trường hợp Vị âm khuy hư, hư hỏa nội sinh cần gia thêm dưỡng âm ích Vị, tư âm giáng nghịch.

• Thuốc đại diện: Mạch môn, Sa sâm, Thạch hộc, Ngọc trúc. Mạch môn dưỡng âm sinh tân, kiêm thanh hư nhiệt ở Phế Vị; Sa sâm ích Vị thanh Phế, phối hợp với Mạch môn tạo thành bộ đôi ngọt lạnh tương hợp, cùng tư dưỡng Phế Vị, thanh bổ kiêm thi triển; Thạch hộc giỏi dưỡng Vị âm, ích Vị sinh tân, tư âm thanh nhiệt; Ngọc trúc dưỡng âm nhuận táo, sinh tân chỉ khát, lại tư âm mà không gây nê trệ, thích hợp cho người Vị âm bất túc lâu ngày.
• Phương tễ đại diện: Ích vị thang. Sách 《成方便读 – Thành phương tiện độc》 giải thích: “Dùng một loạt các vị ngọt lạnh nhuận trạch, khiến uống vào trong Vị để phục hồi phần âm của nó, tự nhiên sẽ truyền tinh chất sang cho Tỳ”. Trong bài dùng trọng dụng Sinh địa, Mạch môn là các vị cam hàn ích Vị, khi Vị âm phục hồi thì hư hỏa tự trừ, Vị khí có thể hạ giáng.

Giáng Tâm hỏa, ôn Thận thủy, khôi phục Thủy hỏa ký tế

Sự thất điều khí cơ của Tâm Thận, thủy hỏa không hỗ trợ lẫn nhau, âm dương mất hòa dẫn đến Khẩu khổ (miệng đắng). Trọng điểm điều trị là điều hòa khí cơ Tâm Thận, khôi phục sự thăng giáng của khí cơ. Cụ thể, lấy tiềm giáng Tâm hỏa, ôn húc Thận thủy làm chủ, dựa trên bệnh cơ mà gia giảm các vị thuốc tư bổ âm dương của Tâm Thận.

Tình chí uất kết hóa hỏa, ngoại cảm hỏa nhiệt thực tà hoặc ăn quá nhiều đồ cay nóng ôn bổ, lâu ngày tích tụ hỏa nhiệt thành Tâm hỏa thực nhiệt; hoặc lo nghĩ lao thần quá độ làm tiêu hao Tâm âm, hoặc bệnh nhiệt làm tổn thương Tâm âm. Khi nước cạn thì hỏa sẽ thiên thắng, âm càng hư thì dương càng thịnh, Tâm âm khuy hư khiến Tâm hỏa độc kháng ở trên. Hỏa tính viêm thượng (bốc lên cao), huân chưng (hùn đúc) ra miệng gây ra Khẩu khổ. Phép trị là thanh Tâm giáng hỏa, dẫn hỏa quy nguyên, giao thông Tâm Thận.

• Thuốc Thanh Tâm tả hỏa thường dùng: Hoàng liên, Liên kiều, Chi tử, Trúc diệp quyển tâm. Hoàng liên tả hỏa giải độc, là vị thuốc đệ nhất để thanh Tâm hỏa; Liên kiều thanh Tâm giải độc, giỏi tán uất hỏa; Chi tử thanh Tâm trừ phiền, có thể tả hỏa ở Tam tiêu; Trúc diệp quyển tâm có thể thanh Tâm trừ phiền, dẫn hỏa đi xuống.
• Tư âm giáng hỏa (khi Tâm âm khuy hư): Sách 《吴医汇讲 – Ngô y hối giảng》 ghi: “Hỏa không giáng mà sinh bệnh, hãy tư dưỡng phần âm của Tâm, âm khí đủ thì hỏa khí theo đó mà giáng xuống.” Thuốc thường dùng: Sinh địa, Huyền sâm, Mạch môn, Toan táo nhân, Ngũ vị tử. Sinh địa thanh nhiệt lương huyết, kiêm dưỡng âm sinh tân; Huyền sâm thanh nhiệt lương huyết, tư âm giáng hỏa; Mạch môn vị ngọt tính lạnh, dưỡng được Tâm âm, trừ được Tâm phiền; Toan táo nhân dưỡng Tâm âm, ích Can huyết, điều trị cả Tâm lẫn Can; Ngũ vị tử liễm Tâm khí, ninh Tâm thần.
• Phương tễ đại diện: Thiên vương bổ tâm đan. Sách 《古今名医方论 – Cổ kim danh y phương luận》 nói: “Tâm chủ về hỏa, mà cái để làm chủ chính là thần. Thần suy thì hỏa gây họa, nên muốn bổ Tâm tất phải thanh hỏa thì thần mới yên.” Trong bài lấy Sinh địa hoàng, Huyền sâm làm quân dược để tư âm giáng hỏa, Nhị đông (Thiên môn, Mạch môn) tư âm thanh nhiệt, Viễn chí giao thông Tâm Thận nhằm đạt mục đích tiềm giáng Tâm hỏa.
• Thuốc giao thông Tâm Thận thường dùng: Viễn chí, Giao thái hoàn. Viễn chí phía trên đạt đến Tâm để an thần định chí, phía dưới đi vào Thận trợ giúp Thận khí đi lên; Giao thái hoàn dùng Hoàng liên phối ngũ với Nhục quế, hai thuốc hàn nhiệt cùng dùng, một thăng một giáng, hiệp đồng tác dụng giáng Tâm hỏa và ôn Thận thủy.

Hư lao bệnh lâu hao tổn Thận âm, hoặc giai đoạn sau bệnh nhiệt thiêu đốt Thận âm, hoặc phòng sự không tiết chế khiến tình dục vọng động, âm tinh nội tổn, Thận âm bất túc thì Thận thủy không thăng được. Hoặc tố thể dương hư, hoặc tuổi cao mệnh môn hỏa suy, hoặc lao lực dục vọng lâu ngày thương dương, khiến Thận dương không đủ lực cổ động Thận thủy thượng tế, Thận thủy không thăng.

• Thận âm bất túc, hư hỏa làm loạn: Trị bằng phép điền tinh ích Thận, tư âm tiềm dương, dẫn hỏa quy nguyên.
• Thuốc Tư âm ích Thận đại diện: Thục địa, Sơn thù du, Câu kỷ tử, Quy bản, Thủ ô. Thục địa là vị thuốc đệ nhất để điền tinh ích tủy, khả năng tư Thận điền tinh rất mạnh; Sơn thù du bổ ích Can Thận, cố sáp tinh khí, bình bổ âm dương; Quy bản tư âm tiềm dương, ích Thận cường cốt, chuyên trị “long lôi hỏa động” (hư hỏa bùng lên); Thủ ô bổ Can Thận, hóa sinh chân âm.
• Phương tễ đại diện: Lục vị địa hoàng hoàn.
• Thuốc Dẫn hỏa quy nguyên: Nhục quế, Ngưu tất, Từ thạch. Nhục quế dẫn phù hỏa quy trạch (về nhà), trợ dương hóa âm; Ngưu tất dẫn huyết hạ hành, dẫn nhiệt ra khỏi Hạ tiêu; Từ thạch trấn nạp phù dương, an thần định chí, phối với Tử thạch anh để tăng cường lực trọng trấn.

Thuốc Ôn Thận trợ dương chia làm hai loại: tuấn bổ (mạnh) và bình bổ (ôn hòa):

• Tuấn bổ ôn Thận: Phụ tử, Nhục quế, Lộc nhung… Phụ tử dược tính mãnh liệt, lực ôn dương tán hàn rất mạnh; Nhục quế bổ mệnh môn hỏa, dẫn hỏa quy nguyên; Lộc nhung tuấn bổ tinh huyết.
• Bình bổ trợ dương: Ba kích thiên, Nhục thung dung, Thỏ ty tử, Đỗ trọng. Ba kích thiên hơi ấm có thể bổ Thận dương, cường gân cốt; Nhục thung dung bổ Thận trợ dương, ích tinh huyết; Thỏ ty tử bình bổ âm dương, cố sáp hạ nguyên; Đỗ trọng bổ Thận trợ dương.

Về điều trị Thận dương bất túc, sách 《医学源流论 – Y học nguyên lưu luận》 nói: “Thuốc hàn quá thì gây ngại cho Trung tiêu, thuốc nhiệt quá thì làm cạn kiệt phần tinh.” Việc điều trị không nên chỉ dùng thuần phép ôn bổ, cần cẩn thận phòng ngừa táo nhiệt làm thương âm, dương khí không có âm thì không hóa được. Cần phối ngũ theo phép “Âm trung cầu dương” (tìm dương trong âm).

• Phương tễ đại diện: Thận khí hoàn. Trong bài dùng Phụ tử đại tân đại nhiệt để ôn dương bổ hỏa; Quế chi cay ngọt mà ấm để ôn thông dương khí, cả hai cùng làm quân dược để bổ Thận dương, trợ khí hóa. Đồng thời trọng dụng Can địa hoàng tư âm bổ Thận sinh tinh, phối ngũ với Sơn thù du, Sơn dược bổ Can dưỡng Tỳ ích tinh. Âm sinh thì dương trưởng, dương được âm hỗ trợ thì sẽ sinh hóa vô cùng.

Bệnh án tiêu biểu

Bệnh nhân: Nữ, 62 tuổi. Ngày thăm khám đầu tiên: 15 tháng 01 năm 2025.

Chủ tố: Miệng đắng, miệng khô hơn một năm nay, nặng lên trong 2 tuần qua.

Bệnh sử: Bệnh nhân kể một năm trước không rõ nguyên nhân xuất hiện triệu chứng miệng khô, miệng đắng, từng đi khám tại khoa Răng hàm mặt, sau điều trị triệu chứng không thuyên giảm rõ rệt. Gần hai tuần nay vị đắng trong miệng tăng lên, thậm chí ảnh hưởng đến giấc ngủ, mỗi đêm phải dậy súc miệng 2~3 lần. Không trào ngược thực quản (phản toan), không có cảm giác vướng nghẹn ở họng. Kết quả nội soi dạ dày: Viêm dạ dày mãn tính. Bệnh lý: Viêm dạ dày teo (C1).

Hiện trạng: Bệnh nhân miệng khô, miệng đắng, mệt mỏi (pháp lực), lưỡi béo nộn (pháp đại), có dấu răng (xỉ ngân), chất lưỡi nhạt, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch trầm huyền.

• Chẩn đoán Tây y: Khẩu khổ (theo dõi nguyên nhân).
• Chẩn đoán Đông y: Khẩu khổ (Miệng đắng), chứng Can uất Tỳ hư.
• Pháp trị: Sơ Can giải uất, kiện Tỳ ích khí.
• Phương tễ: Tứ nghịch tán gia giảm.

Đơn thuốc: Bạch thược 10g, Bắc Sài hồ 6g, Sao Chỉ xác 10g, Cam thảo 10g, Tử tô cảnh 10g, Bạc hà 10g, Bạch truật 10g, Mật Tỳ bà diệp 15g, Thanh Bán hạ 10g, Hậu phác 10g, Mẫu lệ 10g, Mạch môn 10g, Ngọc trúc 10g, Bách hợp 10g, Trân châu mẫu 10g, Hoàng liên 3g, Nhục quế 6g.
(Số lượng: 7 thang, mỗi ngày 1 thang, sắc nước uống, uống ấm sau bữa sáng và bữa tối 1 giờ).

• Tái khám lần 2 (15/01/2025): Bệnh nhân báo sau khi dùng thuốc vị đắng đã thuyên giảm so với trước, vẫn còn khô miệng. Phương cũ gia thêm Sinh địa 10g, bốc thêm 7 thang. (Lưu ý: Ngày tái khám trong nguyên bản có thể là lỗi đánh máy, thường sẽ sau đợt thuốc 7 ngày).
• Tái khám lần 3 (22/01/2025): Bệnh nhân báo triệu chứng miệng khô, miệng đắng đã thuyên giảm rõ rệt. Tiếp tục dùng phương cũ 14 thang.
• Truy vấn sau điều trị (05/03/2025): Triệu chứng miệng khô, miệng đắng của bệnh nhân đã hoàn toàn thuyên giảm.

Vận dụng lý luận Tạng phủ khí cơ thăng giáng để biện chứng luận trị chứng Khẩu khổ, phân tích bệnh nguyên bệnh cơ của chứng này từ sự thất điều thăng giáng khí cơ của nhiều Tạng Phủ. Trong điều trị, xoay quanh hạt nhân là “Khôi phục sự thăng giáng khí cơ của Tạng Phủ”, sử dụng các phép sơ Can giáng Phế, kiện Tỳ hòa Vị, giáng Tâm hỏa ôn Thận thủy, khiến khí cơ Tạng Phủ khôi phục như bình thường, sự thăng giáng của các Tạng Phủ có trật tự, âm dương tự điều hòa, từ đó chứng Khẩu khổ có thể được loại trừ.

Tài liệu tham khảo

基于脏腑气机升降理论分析口苦辨治思路 – 中医学, 2025, 14(11), 4924-4931