Xì hơi vừa phải phản ánh sự hòa hợp tạng phủ và lưu thông tốt của khí huyết toàn thân. Đông y cho rằng chứng Đa thỉ khí (đánh rắm nhiều, xì hơi nhiều) chủ yếu liên quan đến rối loạn khí cơ và bất thường chức năng Tỳ Vị. Đông y quan niệm thỉ khí là trọc khí giáng xuống, nếu chức năng tạng phủ bị rối loạn dẫn đến khí cơ bị tắc nghẽn hoặc vận hóa bất thường có thể dẫn đến xì hơi tăng lên (đa thỉ khí).
1. Can uất khí trệ
- Biểu hiện: Xì hơi nhiều kèm theo đau tức mạng sườn, tâm trạng lo âu hoặc trầm uất, ợ hơi thường xuyên, chướng bụng, tiếng kêu trong ruột (trường minh). Triệu chứng giảm bớt sau khi xì hơi (đánh rắm).
- Bệnh căn: Tình chí không thông suốt dẫn đến Can mất chức năng sơ tiết, khí cơ bị uất trệ, ảnh hưởng đến chức năng thăng giáng của dạ dày và ruột.
- Lưỡi/Mạch: Lưỡi đỏ nhạt, rêu lưỡi mỏng trắng, mạch Huyền.
- Phép trị: Sơ Can lý khí, điều hòa Tỳ Vị. Phương thuốc thường dùng như Sài hồ sơ can tán.
2. Tỳ vị hư nhược
- Biểu hiện: Xì hơi nhiều nhưng mùi không nặng, kèm theo chán ăn, chướng bụng sau ăn, mệt mỏi, đại tiện lỏng nhão.
- Bệnh căn: Tỳ Vị vận hóa kém, thủy cốc không được tiêu hóa, thanh khí không thăng lên, trọc khí tích trệ trong ruột.
- Lưỡi/Mạch: Lưỡi nhạt, phù to có dấu răng, mạch Nhược.
- Phép trị: Kiện Tỳ ích khí. Phương thuốc lựa chọn là Hương sa lục quân tử thang.
3. Ẩm thực tích trệ
- Biểu hiện: Thỉ khí hôi thối, bụng chướng cự án (ấn vào đau), miệng chua hôi, đại tiện dính nhão hoặc táo bón.
- Bệnh căn: Ăn quá nhiều, quá nhanh hoặc ăn quá nhiều đồ béo ngậy, dẫn đến thức ăn tích trệ ở trung tiêu, uất lại hóa nhiệt, trọc khí bị tắc nghẽn.
- Lưỡi/Mạch: Lưỡi có rêu dày, nhớt, mạch Hoạt Sác.
- Phép trị: Tiêu thực đạo trệ (tiêu hóa thức ăn và dẫn trệ đi). Phương thuốc dùng Bảo hòa hoàn
4. Thấp nhiệt nội uẩn
- Biểu hiện: Xì hơi thường xuyên và mùi nặng, kèm theo miệng đắng, miệng dính, tiểu tiện vàng đỏ, cảm giác nóng rát hậu môn.
- Bệnh căn: Thấp nhiệt tích tụ trong đường ruột, làm trở ngại khí cơ, trọc khí bị ép xuống dưới.
- Lưỡi/Mạch: Lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch Nhu Sác.
- Phép trị: Thanh nhiệt lợi thấp. Phương thuốc như Cát căn cầm liên thang .
5. Tỳ thận dương hư
- Biểu hiện: Xì hơi có cảm giác lạnh, đau âm ỉ trong bụng, sợ lạnh, chân tay lạnh, tiêu chảy lúc sáng sớm (ngũ canh tiết tả).
- Bệnh căn: Dương khí Tỳ Thận không đủ, mất chức năng ôn ấm, dẫn đến đường ruột truyền dẫn yếu ớt.
- Lưỡi/Mạch: Lưỡi nhạt, rêu trắng trơn, mạch Trầm Trì.
- Phép trị: Ôn bổ Tỳ Thận. Phương thuốc dùng Phụ tử lý trung hoàn hợp Tứ thần hoàn.
6. Hàn thấp khốn tỳ
- Biểu hiện: Xì hơi âm to nhưng mùi nhẹ, bụng đau lạnh, sợ lạnh thích ấm, đầy chướng bụng, chán ăn, phân lỏng, nặng đầu, mệt mỏi, chân tay nặng nề, da nhợt, tiểu trong, hoặc tăng tiết dịch âm đạo ở phụ nữ
- Bệnh căn: Tỳ chủ thấp nhưng ghét thấp, hàn thấp khiến tỳ dương hư yếu, mất chức năng ôn ấm, kiện vận. Nguyên nhân gây hàn thấp có thể là do chế độ ăn không điều độ, ăn nhiều thực phẩm sống lạnh, hoặc do tiếp xúc với môi trường ẩm thấp như nước mưa, lội nước, các công việc như chế biến thủy hải sản…
- Lưỡi/mạch: lưỡi nhợt, rêu trắng dày nhớt, mạch trầm tế
- Phép trị: Ôn trung tán hàn, táo thấp kiện tỳ. Phương thuốc dùng Lý trung hoàn hợp Bình vị tán, có thể gia thêm sa nhân.
Đa thỉ khí có nhiều thể bệnh do nhiều nguyên nhân khác nhau gây nên do vậy việc điều trị cần dựa trên chứng hậu để can thiệp. Bên cạnh đó có thể kết hợp
- Điều chỉnh chế độ ăn uống: Tránh thức ăn sống lạnh, nhiều dầu mỡ, cay nóng và các thực phẩm dễ sinh khí (như đậu, khoai lang). Ăn uống điều độ, nhai kỹ nuốt chậm. ạn chế thực phẩm dễ sinh khí như thịt lợn, thịt bò, tỏi, các sản phẩm từ đậu, thực phẩm quá nhiều chất xơ, hành tây. Có thể ăn các thực phẩm dễ tiêu như chuối, cơm, nho, sữa chua.
- Điều chỉnh tình chí: Giữ tinh thần thoải mái, tránh lo âu, trầm cảm – các yếu tố gây Can uất.
- Hỗ trợ bằng vận động: Hoạt động vừa phải (như đi bộ, Bát Đoạn Cẩm) để thúc đẩy nhu động dạ dày và ruột, giảm khí trệ.
- Châm cứu/Chườm nóng: Người Tỳ Vị hư hàn có thể cứu ngải các huyệt Trung Quản, Túc Tam Lý, v.v. Người Thấp nhiệt nên thận trọng khi dùng nhiệt.
- Cần “tiêu” khí: Với người bị chướng bụng sau ăn, có thể dùng thuốc thúc đẩy nhu động ruột theo chỉ định. Có thể dùng một chút giấm ăn hoặc các bài thuốc Đông y thành phẩm (Trung thành dược) như: Bảo Hòa Hoàn, Tứ Ma Thang, Hương Sa Chỉ Thực Hoàn, Trầm Hương Hóa Khí Hoàn… đều có hiệu quả nhất định.
Nếu xì hơi nhiều kèm theo các triệu chứng như đau bụng, đại tiện bất thường, sụt cân kéo dài không cải thiện, cần đi khám kịp thời để loại trừ các bệnh lý thực thể (như Hội chứng ruột kích thích, Bệnh viêm ruột, v.v.).
Điều trị Đông y cần dựa trên biện chứng luận trị theo thể chất của từng cá nhân, tránh tự ý lạm dụng thuốc lý khí hay thuốc thanh nhiệt.
