Cảm mạo với nhiều người chỉ đơn giản là tình trạng cảm thông thường, đôi khi không được chú ý, để “tự khỏi”. Tuy nhiên các danh y nhiều đời đã sớm nhận diện cảm mạo không chỉ là một chứng bệnh đơn nhất mà là sự biến hóa phức tạp của “phong tà” xâm nhập cơ thể. Trải qua hàng ngàn năm, từ những phương thuốc kinh điển như Ma hoàng thang, Quế chi thang trong “Thương hàn luận” đến các lý luận về biểu hư, biểu thực, Y học cổ truyền đã xây dựng nên một hệ thống phân thể bệnh lý vô cùng chi tiết từ đó đưa ra các phương pháp điều trị riêng biệt cho từng thể làm tăng hiệu quả điều trị và phòng tránh các hậu quả do cảm kéo dài.
Đời Bắc Tống, trong “Nhân trai trực chỉ phương gia phong” quyển “Thương phong luận phương” có viết: Dùng “Sâm tô ẩm trị cảm mạo, phong tà, đau đầu, phát sốt, ho nặng tiếng, họng khô”.
Thời Nguyên trong “Đan Khê tâm pháp – Đầu thống” lần đầu tiên đã xếp cảm mạo thành tên bệnh chứng. Trong “Thương hàn luận – Biện thái dương bệnh mạch chứng tính trị” luận trúng phong thương hàn dùng “Ma hoàng thang”, “Quế chi thang” điều trị; thực chất cảm mạo phong hàn khi biện chứng phân biểu hư, biểu thực hình thành lý luận cơ bản.
Cảm mạo tà ở Phế vệ, cảm mạo đơn thuần thường là thực chứng dùng pháp giải biểu tán tà.
- Phong hàn dùng tân ôn giải biểu, phong nhiệt dùng tân lương giải biểu, có thử thấp dùng thanh thử trừ thấp, có kèm thấp hóa táo thì tùy chứng gia giảm, bệnh có xu hướng nhập lý hoặc kiêm lý chứng dùng biểu lý song giải.
- Cảm mạo lây nhiễm phần lớn thuộc chứng phong nhiệt nặng, ngoài dùng tân lương giải biểu còn thêm thanh nhiệt giải độc.
- Cảm mạo thể hư nên phân khí hư, huyết hư, âm hư, dương hư để dùng ích khí giải biểu, phù chính khu tà.
Điều trị cảm mạo nên dùng pháp giải biểu, nhưng không nên dùng quá nhiều dễ dẫn tới hao tổn tân dịch. Trừ cảm mạo thể hư thì không nên dùng pháp bổ quá sớm dẫn đến lưu tà, có thể tà truyền từ biểu vào trong lý. Cảm mạo thể hư nên dùng tiêu bản kiêm trị, không nên chỉ dùng phát hãn làm tổn thương Phế khí.
Với mỗi thể lâm sàng, tùy từng tình trạng bệnh lý của người bệnh, cần lựa chọn đơn thuốc cổ truyền dạng bào chế truyền thống, dạng bào chế hiện đại, thuốc dược liệu, bài thuốc cổ phương, bài thuốc cổ phương gia giảm, bài thuốc đối pháp lập phương, bài thuốc nghiệm phương, gia giảm thành phần, khối lượng vị thuốc cổ truyền cho phù hợp với chẩn đoán.
Cảm mạo dù là bệnh lý thường gặp nhưng lại đòi hỏi sự tinh tế trong chẩn đoán và điều trị. Nguyên tắc vàng của Đông y là “giải biểu tán tà”, nhưng tùy vào từng phân thể mà pháp trị sẽ thay đổi linh hoạt: từ tân ôn, tân lương đến thanh thử trừ thấp hay ích khí phù chính. Điều quan trọng nhất là phải cân bằng được việc đẩy lùi tà khí mà không làm hao tổn tân dịch hay phế khí của người bệnh.
Dù bạn đang áp dụng các bài thuốc cổ phương kinh điển hay những dạng bào chế hiện đại, việc lựa chọn đúng phương pháp “đối pháp lập phương” phù hợp với thể trạng riêng biệt (như dương hư, âm hư hay đàm thấp) chính là chìa khóa để đạt được hiệu quả điều trị tối ưu. Hãy nhớ rằng, trị cảm mạo không chỉ là dập tắt triệu chứng, mà là lập lại sự hài hòa cho hệ thống vệ biểu và chính khí của cơ thể.
Tài liệu tham khảo
Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh theo Y học cổ truyền kết hợp Y học cổ truyền với Y học hiện đại – Bộ Y tế 2025
