Trong thế giới dược liệu phương Đông, Hồng sâm luôn được xếp vào nhóm dược liệu quý và cao cấp bậc nhất nhờ quy trình chế biến công phu và nguồn năng lượng dồi dào. Không chỉ đơn thuần là một vị thuốc đại bổ nguyên khí, Hồng sâm còn mang trong mình dòng chảy lịch sử thâm trầm, từ những cánh rừng vùng Cao Câu Ly cổ xưa đến kỹ thuật hấp sấy tinh xảo của các bậc tiền nhân. Tuy nhiên, giữa thị trường đa dạng với nhiều chủng loại từ Hồng sâm Cao Ly, Triều Tiên đến hàng nội địa Trung Quốc, việc thấu hiểu tường tận đặc điểm hình thái và công dụng đặc trưng là chìa khóa để người dùng chọn được “thượng phẩm” phù hợp nhất với thể trạng. Hãy cùng DUPOMA đi sâu vào chi tiết để nhận diện và sử dụng vị thuốc quý giá này một cách hiệu quả nhất.
Nguồn gốc lịch sử
Hồng sâm là rễ và thân rễ đã được hấp chế rồi sấy khô của cây nhân sâm trồng thuộc họ Ngũ gia bì.
Trước thời nhà Đường, nhân sâm được phân thành 3 loại theo nơi sản xuất, gồm: Thượng Đảng sâm, Liêu sâm và Cao Ly sâm. “Cao Ly” là chỉ quận Cao Câu Ly do Hán Vũ Đế thiết lập, tương đương khu vực huyện Tân Tân, phía đông tỉnh Liêu Ninh ngày nay. Nhân sâm của Triều Tiên là do di thực cây giống nhân sâm từ khu vực nói trên sang trồng, vì vậy được gọi là Cao Ly sâm.
Trong lịch sử, nhà máy sản xuất hồng sâm sớm nhất nằm tại Khai Thành (Kaesong) của Triều Tiên. Do ảnh hưởng của chiến tranh Nam – Bắc Triều Tiên, việc trồng và sản xuất Cao Ly sâm đã được chuyển sang lãnh thổ Hàn Quốc.
Hồng sâm sản xuất ở Trung Quốc có lịch sử sử dụng tương đối ngắn; mãi đến giữa thời nhà Thanh mới được truyền từ Triều Tiên sang Trung Quốc. Trước thời điểm đó, quy cách sử dụng nhân sâm chủ yếu là sinh sái sâm (nhân sâm phơi khô tự nhiên).
Trước chiến tranh Nam – Bắc Triều Tiên, hồng sâm sản xuất tại bán đảo Triều Tiên đều được gọi chung là Cao Ly hồng sâm. Hiện nay, hồng sâm sản xuất tại Triều Tiên được gọi là hồng sâm Triều Tiên, còn hồng sâm sản xuất tại Hàn Quốc được gọi là hồng sâm Cao Ly .
Trên thị trường, hồng sâm Triều Tiên và hồng sâm Cao Ly đều có giá cao hơn rất nhiều so với hồng sâm sản xuất tại Trung Quốc. Sự chênh lệch về giá chủ yếu chịu sự tác động lớn của truyền thông quảng cáo. Về công dụng thì các loại hồng sâm có nét tương đồng.
Nhân biết và phân biệt Hồng sâm
Hồng sâm được chế biến từ nhân sâm trồng, trải qua các công đoạn ngâm nhuận, rửa sạch, hấp, phơi và sấy khô mà thành. Hiện nay, thường hấp bằng hơi nước ở nhiệt độ cao cho đến khi thấu hoàn toàn, sau khi sấy khô thì loại bỏ râu sâm; có loại lại ép thành dạng trụ vuông không đều. Bề mặt màu nâu đỏ, bán trong suốt, chất cứng, thân nặng và giòn, có dạng giống chất sừng; mùi thơm đặc trưng, vị ngọt hơi đắng.
Râu sâm được xử lý riêng để làm râu hồng sâm, giá thấp hơn hồng sâm, hiệu lực kém hơn một chút.
Thông thường hồng sâm nhập khẩu đều được đóng gói bên ngoài bằng hộp sắt, bên trong túi nhựa hút chân không, tiếp đó đựng trong hộp gỗ thông, bên trong lót giấy Cao Ly. Hồng sâm Triều Tiên thường dùng bút chì viết tay số lô trên tờ giấy lót.
Cao Ly hồng sâm
Cao Ly hồng sâm được chia thành bốn cấp: Thiên, Địa, Lương, Thiết.
Thân sâm có dạng trụ dài, phần lớn được ép thành dạng trụ vuông không đều, phần vai sâm rộng, thường gọi là “vai rộng”.
Lô đầu (đầu rễ) to, ngắn và chắc, có thể một lô hoặc hai lô. Đối với loại trên 30 chi, bề rộng của lô và vai sâm (phần trên của rễ) gần như bằng nhau; nếu hai lô thì lô rộng hơn vai sâm.
Chân sâm (rễ nhánh) to khỏe, thẳng hoặc xoắn, ngắn hơn thân sâm hoặc gần bằng chiều dài thân sâm.
Bề mặt từ màu vàng nâu nhạt đến nâu sẫm, để càng lâu màu càng đậm, có loại chuyển sang màu đỏ nâu; bề mặt bóng và hơi dầu, thân nặng, chất chắc, khó bẻ gãy, không dễ hút ẩm mềm ra.
Mùi thơm nhẹ nhưng đặc trưng, vị ngọt hơi đắng, nhai có độ dai.
Triều tiên Hồng sâm
Phân cấp: Chia thành 4 cấp Thiên, Địa, Nhân, Ông (giảm dần về chất lượng). Mỗi cấp lại chia theo kích cỡ (ví dụ: Thiên 10 củ, Địa 15 củ…) dựa trên số lượng củ trong một hộp 600g.
Tính chất: Tương tự Cao Ly sâm nhưng bề mặt từ nâu đỏ đến nâu đỏ sậm, bóng loáng, hơi trong suốt. Da mịn màng, dầu nhuận, thân chắc, nặng.
Mùi vị: Mùi thơm đặc trưng, vị hơi đắng sau ngọt thanh, hậu vị bền, dai khi nhai, khó tan trong miệng.
Đóng gói: Thường đựng trong hộp sắt, bên trong là túi nén chân không, tiếp đến là hộp gỗ thông lót giấy Cao Ly. Số lô thường được viết tay bằng bút chì trên giấy
Hồng sâm Trung Quốc
Loại hình trụ dài: Bề mặt bán minh, màu nâu đỏ, thỉnh thoảng có đốm vàng nâu không trong suốt, có rãnh dọc, nếp nhăn và vết rễ con. Phần dưới có 2-3 rễ phụ xoắn chéo, kèm theo rễ con uốn cong hoặc chỉ còn vết tích rễ con.
Loại hình trụ vuông không đều: Bề mặt bán minh, màu nâu đỏ, bóng loáng, trông dầu nhuận, hình thái có thể sánh ngang với Cao Ly Hồng sâm
Công dụng của Hồng sâm
Hồng sâm là sản phẩm chế biến chín của nhân sâm, dược tính của nó khác với nhân sâm khô. Hai loại không có sự phân biệt tốt hay kém, đều có tác dụng bổ hư, phù chính, ích khí, cường thân, kéo dài tuổi thọ, và đều có công năng đại bổ nguyên khí, hồi dương cố thoát rất tốt.
Hồng sâm là thuốc ôn bổ, công năng thiên về ôn dưỡng, là bổ phẩm thích hợp hàng đầu cho người âm thịnh dương hư. Dược tính thiên về ấm nóng, đặc biệt giỏi đại bổ nguyên khí, phục mạch cố thoát, ích khí nhiếp huyết. Dùng cho bệnh nhân nguy kịch do nguyên khí tổn thương nặng, cơ thể suy kiệt sắp thoát, tay chân lạnh, mạch yếu, xuất huyết nhiều do khí không nhiếp huyết, băng lậu ra huyết. Những người thường xuyên có các biểu hiện như sợ lạnh, tay chân không ấm, tứ chi mệt mỏi, dễ mệt, tiêu chảy kéo dài, mất ngủ nhiều mộng, dương nuy, tiểu nhiều lần đều có thể chọn hồng sâm để bồi bổ.
Nhân sâm khô là thuốc thanh bổ, tính vị ngọt bình, hơi đắng và hơi lạnh, vừa bổ khí lại có thể dưỡng âm, chủ yếu dùng cho chứng khí âm đều hư.
Hồng sâm là thuốc bổ có tác dụng rất mạnh, trong khi người hiện đại phần lớn không thiếu dinh dưỡng, vì vậy không nên tùy tiện dùng để bồi bổ, nếu không có thể xuất hiện một số tác dụng phụ, đặc biệt người âm hư hỏa vượng không thích hợp dùng hồng sâm. Tốt nhất nên dùng hồng sâm dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc Đông y.
Cách dùng về cơ bản tương tự như nhân sâm.
Hồng sâm dễ bảo quản hơn sinh sái sâm. Trước đây Cao Ly hồng sâm có thể để hơn mười năm mà không bị mọt. Tuy nhiên, do chứa nhiều đường và tinh bột, nếu bị ẩm dễ sinh mốc hoặc bị sâu mọt, từ đó ảnh hưởng đến giá trị dược dụng, gây nhiều phiền toái cho người sử dụng. Vì vậy, tốt nhất nên bảo quản trong tủ lạnh.
Hồng sâm không chỉ là một sản phẩm bồi bổ mà còn là tinh hoa của sự kết hợp giữa tặng vật thiên nhiên và trí tuệ con người trong việc chế biến dược liệu. Với đặc tính ôn nhiệt, Hồng sâm chính là “cứu cánh” cho những người dương hư, khí yếu, giúp hồi phục sinh lực và củng cố hàng rào miễn phí của cơ thể. Tuy nhiên, “thuốc quý phải gặp đúng bệnh”, người dùng cần đặc biệt lưu ý về thể trạng âm hư hỏa vượng và nên tham vấn ý kiến từ các chuyên gia Đông y để tránh những tác dụng phụ không đáng có. Việc bảo quản đúng cách trong môi trường lạnh cũng là yếu tố then chốt để giữ trọn vẹn dược tính và giá trị của sâm theo thời gian.
