Tam thất (hay còn gọi là Kim Bất Hoán – vàng không đổi được) là vị thuốc quý trong Đông y với công dụng “thần kỳ” về hoạt huyết, cầm máu và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, vì giá trị kinh tế cao, thị trường hiện nay tràn lan các loại Tam thất giả, kém chất lượng, thậm chí gây độc cho gan. Loại tam thất có công dụng trong điều trị thường được nhắc đến là loại Tam thất bắc. Theo Dược điển Việt Nam Vì Tam thất bắc là rễ củ của cây Tam thất có tên khoa học là Panax notoginseng (Burk.)F. H.Chen, thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae).
Dưới đây là 4 phương pháp cốt tử để bạn trở thành người tiêu dùng thông thái.
Quan sát ngoại quan (Nhìn)
Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất để loại bỏ các loại củ mạo danh như Nga truật (nghệ đen) hay Thổ tam thất.
- Tam thất thật: Củ hình viên chùy hoặc hình trụ (giống đầu khỉ), vỏ ngoài màu xám nâu hoặc vàng nâu, có độ bóng tự nhiên như lớp “da đồng”. Đỉnh củ có vết sẹo thân và xung quanh có các nốt u lồi. Củ càng to thì càng già, dược chất càng nhiều
- Hàng giả/Hàng lỗi:
- Nga truật (Nghệ đen) điêu khắc: Thường có màu vàng xám, được gọt đẽo thủ công để giả hình dạng Tam thất, mùi hăng nồng.
- Thổ tam thất (Cúc tam thất): Loại này cực độc cho gan. Đặc điểm là hoa màu vàng (Tam thất thật hoa màu đỏ), lá giống lá cúc, mặt cắt củ thường có nhựa trắng và tâm rỗng.
- Tam thất đánh bóng: Bề mặt đen bóng bất thường do được phủ sáp công nghiệp hoặc bột talc để che giấu các vết thối rữa bên trong.
- Tam thất củ nhỏ, lụn vụn ít dược chất. Để tránh mua phải loại kém chất lượng nên chọn mua củ thay vì mua bột.
Kiểm tra thể chất và mặt cắt (Chạm)
Tam thất chuẩn có độ bền cơ học cực cao, được mệnh danh là “rắn như đá”.
- Độ cứng:
- Tam thất thật và tốt: Khi gõ hai củ Tam thất thật vào nhau, chúng phát ra tiếng kêu đanh, trong như kim loại. Tam thất rất cứng rắn, khó bẻ, khó cắt vì thế thường phải dùng dao chuyên dụng cắt hoặc tán bột khi sử dụng.
- Tam thất giả hoặc hàng đã bị chiết xuất hoạt chất sẽ nghe tiếng trầm đục, cầm nhẹ tay và dễ bẻ gãy.
- Mặt cắt ngang:
- Tam thất thật: Có màu xám xanh, vàng xanh hoặc xám trắng. Phần vỏ và phần gỗ tách biệt rõ ràng. Đặc biệt có vân “Tâm hoa cúc” tỏa ra từ giữa.
- Tam thất giả: Mặt cắt thường có màu trắng bợt, dạng bột hoặc có dấu vết của keo dán (hàng “đội mũ”).
Phân biệt qua mùi vị (Nếm)
Vị giác là cách kiểm chứng nồng độ Saponin (hoạt chất quý nhất trong Tam thất).
- Tam thất thật: Có mùi thơm nhẹ đặc trưng của họ nhân sâm. Khi nếm, đầu lưỡi sẽ thấy vị đắng trước, sau đó chuyển dần sang vị ngọt thanh (ngọt hậu).
- Tam thất giả/Kém chất lượng:
- Vị chát, chua (do xông lưu huỳnh).
- Vị nhớt (Đằng tam thất).
- Mùi đất nồng hoặc chỉ đắng mà không có hậu ngọt.
Thí nghiệm tạo bọt và hòa tan (Thử)
Tam thất dạng bột có màu xám xanh, vàng xám hoặc xám mịn (thường được gọi là màu “da đồng xanh”). Màu sắc phải đồng nhất. Nếu bột có màu trắng bợt thì có thể bị pha trộn tinh bột; nếu màu quá vàng hoặc nâu đậm thì có thể là loại Tam thất nam hoặc đã bị xông lưu huỳnh quá mức.
Do củ Tam thất rất cứng và chắc, khi được xay bằng máy công nghiệp chuyên dụng, bột phải đạt độ siêu mịn. Khi sờ vào cảm thấy mát tay, không có cảm giác lạo xạo của xơ hay sạn. Khi dùng ngón tay miết nhẹ, bột có độ bám dính tốt vào da tay nhưng không bị vón cục (trừ khi bị ẩm).
Nếu bạn mua Tam thất dạng bột, hãy thử bằng cách hòa vào nước:
- Bột Tam thất chuẩn: Do chứa hàm lượng Saponin phong phú (chất tạo bọt tự nhiên), khi khuấy mạnh sẽ tạo ra lớp bọt mịn, dày và tồn tại lâu trên 3 phút. Bột Tam thất thật không tan hoàn toàn trong nước (vì là bột thô từ rễ cây) nhưng sẽ lơ lửng và tạo ra dung dịch màu vàng xanh trong.
- Bột giả/Pha trộn: Ít bọt, bọt to, bọt nhanh tan, nước đục hoặc có nhiều cặn lắng (do pha tinh bột hoặc bột gỗ).
Kiểm tra công dụng
Tam thất nổi tiếng với công dụng làm tan cục máu đông (hoạt huyết tiêu ứ). Để kiểm chứng công dụng này, phương pháp cổ xưa hướng dẫn có thể rắc bột tam thất vào bát tiết vừa đông, nếu tiết đông bị tan thì đó làm Tam thất hàng chuẩn chất lượng.
Tiêu chuẩn quan trọng của Tam thất chuẩn
Với thị trường thật giả phức tạp, trong khi người dùng chủ yếu là người không có kiến thức về dược liệu thì việc lựa chọn địa chỉ uy tín để mua Tam thất là quan trọng nhất. Một sản phẩm Tam thất đạt chất lượng cần đạt yếu tố:
- Giấy tờ chứng minh được nguồn gốc xuất xứ của Tam thất
- Phiếu kiểm nghiệm chất lượng bao gồm các chỉ số về vi sinh, kim loại nặng, dư lượng thuốc trừ sâu và quan trọng nhất là hoạt chất ginsenosid Rg¹; ginsenosid Rb¹, Notoginsenosid R¹
- Xuất hóa đơn đỏ cho đơn hàng.
