Lá sen – Hà diệp (荷葉)

Hà diệp (lá sen) từ lâu đã là vị thuốc thanh nhiệt, thăng dương tán ứ quen thuộc trong các danh tác y học như 《本草纲目 – Bản thảo cương mục》 hay 《脾胃论 – Tỳ vị luận》. Không chỉ giúp hóa thấp kiện tỳ, hỗ trợ giảm mỡ máu và giảm cân, Hà diệp còn xuất hiện trong nhiều phương tễ nổi tiếng như Thanh chấn thang, Chỉ truật hoàn. Cùng DUPOMA tìm hiểu chi tiết về công năng, chủ trị và cách dùng đúng vị thuốc quý này.

Tên gọi, nguồn gốc và bộ phận dùng

Tên chính thức: Hà diệp (荷葉), nghĩa là lá sen. Dược liệu là lá của cây sen Nelumbo nucifera Gaertn., họ Sen (Nelumbonaceae). Cây sen cho nhiều vị thuốc khác nhau; riêng chiếc lá đã chia thành năm bộ phận dùng với công năng không hoàn toàn giống nhau.

Trong hệ thống bản thảo, Hà diệp thường được xếp ở nhóm thanh nhiệt giải thử hoặc nhóm chỉ huyết, tùy sách. Sự phân loại hai nơi này phản ánh đúng hai mặt công dụng: dùng sống thanh thử tán ứ, sao cháy thu liễm cầm máu.

Trích dẫn tài liệu kinh điển

Theo 《食鑑本草 – Thực giám bản thảo》: Hà diệp có tính chất thanh giải, khử ứ trệ, hỗ trợ hạ khí lợi thấp, trừ đờm ẩm tích nhiệt. Ghi chép này đặt nền cho công dụng trừ đàm thấp mà y học hiện đại khai thác để hạ mỡ máu.

Theo 《本草圖經 – Bản thảo đồ kinh》: “Hà diệp chỉ khát, sát khuẩn độc. Kim phụ nhân dược đa hữu dụng hà diệp giả. Diệp trung đế, vị chi hà tị, chủ an thai, khứ ác huyết, lưu hảo huyết…” (Lá sen giúp giải khát, sát độc nấm. Thuốc chữa phụ nữ ngày nay thường dùng nhiều lá sen. Phần núm giữa cuống lá gọi là Hà tị, chủ trị an thai, trừ máu xấu, giữ lại máu lành). Đây là nguồn sớm nhất tách Hà tị thành bộ phận dùng riêng và nêu nguyên tắc “khứ ác huyết, lưu hảo huyết”.

Theo 《本草綱目 – Bản thảo cương mục》: Hà diệp sinh phát nguyên khí, tỳ vị thanh dương; khí vị thấu đạt, chỉ huyết, lương huyết, tiêu ứ, giải thử tích. Lý Thời Trân là người hệ thống hóa đầy đủ nhất: một vị mà gồm cả thăng dương, chỉ huyết, lương huyết, tiêu ứ và giải thử.

Theo 《本草從新 – Bản thảo tòng tân》: “Hà diệp đế, nhất danh hà tị, khổ, bình. Trừ ác huyết, lưu tân huyết, sơ sản giả tất nhu. Nghiên thiêu, trị hạ lị… Thiêu nghiên mạt, nhu mễ cam điều phục, an thai.” (Núm lá sen vị đắng, tính bình, trừ huyết ứ trệ, sinh huyết mới, sản phụ mới sinh ắt cần dùng; sao cháy tán bột chữa kiết lỵ, hòa nước vo gạo nếp uống để dưỡng thai).

Theo 《本草求真 – Bản thảo cầu chân》: “Chí nhập tỳ vị, tu dụng kỳ đế, vị chi hà tị, thủ kỳ vị hậu độc thắng tha xứ. Đãn phục hà diệp quá đa, linh nhân sấu liệt… Thí quan đan sĩ súc ngân, dụng hà diệp đồng đoán, nhi ngân chất đốn khinh, ư thử khả tri kỳ khái hĩ.” (Dẫn vào tỳ vị thì dùng phần núm/hà tị vì vị dày thuần nhất. Uống quá nhiều lá sen khiến người gầy hao. Các nhà luyện đan khi nung luyện thu nhỏ bạc hay dùng lá sen đốt chung làm giảm khối lượng, qua đó thấy rõ tác dụng tiêu mỡ, giảm cân của vị thuốc).

Theo 《證治要訣 – Chứng trị yếu quyết》: Dùng một vị Hà diệp thiêu tồn tính tán bột uống trị dương thủy phù thũng nhờ khí vị thăng phát để hành thủy.

Theo 《本經逢原 – Bổn kinh phùng nguyên》Đái Nguyên Lễ cho rằng: “Phục Hà diệp lệnh nhân thấu liệt, phi khả thường phục.” Uống lá sen nhiều làm người gầy rộc, không được dùng thường xuyên. Lời cảnh báo này cùng với nhận xét của 《本草求真 – Bản thảo cầu chân》 là cơ sở cho các cấm kỵ ở phần sau.

Tính vị quy kinh

Tính vị: Hà diệp có vị đắng (khổ), đắng chát (khổ sáp), hơi cay (vi tân), tính bình hoặc hơi ấm (vi ôn), không độc. Khí thanh nhẹ, mùi thơm, mang tính thăng phát nguyên khí và tỳ vị.

Khí tượng & Lý luận y học cổ truyền: Sách 《本草求真 – Bản thảo cầu chân》 và 《藥性切用 – Dược tính thiết dụng》 đúc kết đặc tính khí hóa rất đặc sắc của Hà diệp: “Kỳ sắc thanh, kỳ hình ngưỡng, kỳ trung không, kỳ tượng Chấn (震), cảm Thiếu dương Giáp Đởm chi khí”. (Lá sen mọc lên từ bùn lầy nước đục nhưng vươn thẳng, xòe ngửa (hình ngưỡng), sắc xanh, bên trong rỗng trống. Vị y gia ví hình dáng này giống như quẻ Chấn (Chấn ngưỡng vu), tiếp nhận sinh khí Thiếu dương Giáp Đảm của phương Đông và khí hóa của Tam tiêu.)

• Sắc xanh (thanh): ứng với phương Đông, hành Mộc, khí mùa xuân sinh phát; nên có sức thăng dương.
• Hình ngửa (ngưỡng): lá xòe ngửa đón trời, tượng hướng lên; nên dẫn thanh khí đi lên, lên tới đỉnh đầu.
• Trong rỗng (trung không): cuống và gân lá rỗng thông; nên khí vị thấu đạt, thông lợi tam tiêu, hành thủy.
• Mọc từ bùn mà không nhiễm bùn: tượng quẻ Chấn, một hào dương động dưới hai hào âm; nên tiếp nhận sinh khí Thiếu dương Giáp Đởm, từ chỗ thấp đục mà thăng phát.

Lý Đông Viên vận dụng chính lý luận này khi lấy lá sen bọc cơm làm viên Chỉ truật hoàn: mượn khí quẻ Chấn giúp tỳ vị nâng đỡ thanh khí. Lý luận khí tượng vì thế không chỉ là hình ảnh so sánh mà là căn cứ phối ngũ thực tế.

Hai mặt của một vị thuốc. Tính thăng phát và tính thu liễm cùng tồn tại ở Hà diệp, tách ra bằng bào chế: sống thì thăng tán, thanh thử, hoạt huyết; sao cháy tồn tính thì thu liễm, chỉ huyết. Hiểu điều này mới dùng đúng vị thuốc, không lẫn lộn chỉ định.

Quy kinh: Vào các kinh Tỳ, Vị, Can, Đảm, Phế

Bào chế và Liều dùng

Bào chế quyết định hướng tác dụng. Cùng một lá sen, dùng tươi là thuốc thanh thử, phơi khô là thuốc thăng dương trừ thấp, sao cháy tồn tính là thuốc cầm máu.

Sinh hà diệp (Lá sen tươi hoặc phơi râm): Rửa sạch bụi cát, thái dải hoặc cắt miếng, phơi trong bóng râm (âm can) để giữ màu xanh và mùi thơm đặc trưng. Dùng sống chủ yếu nhằm thanh nhiệt thử giải, hạ sốt, thăng phát thanh dương, trừ thấp trệ, giảm cân.

Hà diệp thán (Sao tồn tính): Cắt vụn lá khô, cho vào nồi gang đậy kín, nung đến ngoài đen trong sẫm hoặc sao lửa lớn đến khi mặt ngoài màu đen xém nhưng bên trong vẫn còn màu nâu, còn mùi (sao tồn tính). Yêu cầu “tồn tính” nghĩa là không để cháy thành tro: tro mất hết dược tính. Dùng chủ yếu để thu liễm chỉ huyết, trị xuất huyết ứ trệ, tiêu ra máu, băng lậu.

Công năng – Chủ trị chính

Nhờ đặc tính sinh phát nhẹ nhàng này, Hà diệp không chỉ thanh giải nắng nóng (thử nhiệt) ở ngọn mà còn có sức thăng phát thanh khí của Tỳ Vị, giúp đưa dưỡng chất đi lên và xua tan khí trệ thấp đục ở trung tiêu.

Thăng dương thanh khí, bổ Tỳ khai Vị

Thăng phát Tỳ Vị thanh khí: Hà diệp giúp dẫn thanh khí của Tỳ Vị đi lên, trợ tiêu hóa và tăng cường chức năng vận hóa

Trị chứng thanh khí hạ hãm, Tỳ hư hạ hãm, tiêu chảy kéo dài, lỵ mạn tính, bĩ trệ trướng đầy ở bụng do Tỳ Vị không thăng giáng được thủy cốc

Bài thuốc kinh điển: Trong bài Chỉ Truật Hoàn (Trương Khiết Cổ), dùng lá sen bọc cơm đốt, tán bột làm viên. Lý Đông Viên nói: Sách 《素问 – Tố vấn》 nói: Bắt đầu từ khởi đầu, thì trật tự ắt không sai lầm. Hà diệp sinh ra ở dưới nước bùn, giữa chốn ô uế, vươn cao đứng thẳng. Sắc nó xanh, hình nó ngửa, trong rỗng xốp, tượng theo thể của quẻ Chấn. Uống thuốc cảm ứng được sự hóa sinh của khí này, thì Vị khí cớ sao lại không thăng lên cho được? Dùng vị này làm dẫn dược, thật có thể gọi là hiểu biết sâu xa, hợp với đạo vậy! Lại dùng cơm thiêu để hòa thuốc, cùng với Bạch truật hợp lực nuôi dưỡng, bổ làm cho Vị dày lên, không dẫn đến nội thương. Công hiệu đem lại vô cùng rộng lớn).

Thanh nhiệt giải thử, trị phong nhiệt đầu mặt

Giải thử hư nhiệt: Lá sen tươi (Tiên hà diệp) có khả năng thanh giải thử tà (nắng nóng) mùa hè, thanh giải hư hỏa ở thượng tiêu, chữa điên đỉnh hôn mông, tức ngực, buồn nôn.

• Trị các chứng cảm thụ thử nhiệt mùa hè: sốt, đau đầu, tức ngực, hoa mắt, họng khô khát nước, tiểu ngắn đỏ.
• Trị chứng thử thấp gây rối loạn tiêu hóa: vừa nôn mửa vừa tiêu chảy, trướng bụng, đầu nặng nề
• Thanh đầu mục phong nhiệt: Dùng trị các chứng váng đầu, chóng mặt, đau nhức đầu do phong nhiệt.

Bài thuốc Thanh Chấn Thang: Lý Đông Viên dùng Hà diệp phối hợp với Thăng ma, Thương truật để chữa chứng Lôi đầu phong (đầu mặt sưng đau nổi u cục, sợ lạnh phát nhiệt giống như thương hàn).

Tán ứ huyết, lương huyết, chỉ huyết (Cầm máu)

Quy tắc điều huyết: Hà diệp có tác dụng đặc biệt là “tán ứ huyết nhưng vẫn giữ lại hảo huyết” (tán ứ huyết, lưu hảo huyết).

Chủ trị xuất huyết: Chữa các chứng thổ huyết, chảy máu cam (nục huyết), băng lậu, đại tiểu tiện ra máu, tổn thương do té ngã, ứ huyết sản hậu.

Cách dùng:  

• Dùng sống (Sinh hà diệp): Giúp thấu tán ứ huyết, giải uế độc, dùng trị các chứng xuất huyết thể huyết nhiệt hoặc đau đớn do đánh đập, chấn thương ứ huyết.
• Sao cháy tồn tính (Hà diệp thán): Tăng cường khả năng thu liễm chỉ huyết (cầm máu) cực mạnh, chuyên trị các chứng xuất huyết như thổ huyết, chảy máu cam (nục huyết), tiểu ra máu, băng lậu, xích bạch đới hạ (khí hư). Chữa di tinh có thể dùng lá sen sao than nghiền bột uống với rượu

Tán thủy tiêu thũng & Phát đậu chẩn

Trị thủy thũng: Đốt Hà diệp thành than uống đơn độc có tác dụng ôn hành thủy khí, chữa trị dương thủy phù thũng, phù thũng chân tay.

Văn Nhân Quy dùng vị này để trị đậu sởi bị phong hàn bên ngoài xâm nhập, sắc biến thành đen sẫm, nốt đậu lặn đi (đảo yểm), là lấy ý dùng nó làm căn nguyên để ôn ấm cơ phu, giải tán tà khí.(Văn Nhân Quy bàn rằng: Đậu sởi đã phát ra ngoài, lại bị phong hàn ngoại tà xâm kích, khiến cho khiếu bị bế tắc, huyết mạch ngưng trệ, các nốt ban không lớn lên được hoặc biến thành màu đen sẫm, đây gọi là “đảo yểm”. Cơ thể và tứ chi ắt sẽ hơi quyết lạnh, chỉ cần làm ấm cơ phu tán tà, thì nhiệt khí lại lưu thông mà ban chẩn tự nhiên phát ra ngoài. Nên dùng bài Tử bối hà diệp tán để trị. Bởi vì Hà diệp có thể thăng phát dương khí, trục ứ huyết, lưu giữ huyết lành; còn Cương tàm có thể giải được khí kết trệ vậy. Thuốc này dễ tìm mà cứu sống được rất nhiều người, công hiệu còn vượt trội hơn cả Nhân nha, Long não).

Dùng ngoài: Rửa trị ngứa phát ban, phong nang thận (sắn/bì bĩ ngứa).

Trừ đàm ẩm (hạ mỡ máu và tiêu mỡ giảm cân)

《食鑑本草 – Thực giám bản thảo》và 《本草求真 – Bản thảo cầu chân》là những tài liệu có ghi chép về công dụng trừ đàm ẩm của lá sen. 

Ngay trong 《本經逢原 – Bổn kinh phùng nguyên》cũng đưa ra lời cảnh báo về việc dùng lá sen lâu dài khiến người ta bị gầy còm. 

Sách Trung y dược học ghi nhận các nghiên cứu lâm sàng hiện đại cho thấy sử dụng nước sắc Hà diệp đậm đặc điều trị chứng mỡ máu cao (Hyperlipidemia) mới phát đạt tỷ lệ hiệu quả lâm sàng lên tới 91,3%. Tác dụng này nhờ khả năng tiêu trừ đàm thấp và thông lợi Tỳ khí của lá sen.

Đối tượng nên sử dụng 

• Người bị say nắng, say nóng, nhiệt phiền vào mùa hè: Do cảm nhiễm thử nhiệt, có các biểu hiện háo khát, bồn chồn, người khô nóng, vã mồ hôi.
• Người có thanh dương không thăng, đàm thấp trở trệ: Biểu hiện hoa mắt, chóng mặt, nặng đầu, tức ngực, mệt mỏi, uể oải sau khi ăn do thấp trệ làm cản trở dương khí thanh nhẹ bốc lên.
• Người thừa cân, béo phì, mỡ máu cao (rối loạn lipid máu): Người có thể trạng đàm thấp tích trệ, mạch máu kém lưu thông hoặc có nguy cơ xơ vữa động mạch, tăng huyết áp.
• Người bị tiêu chảy do thấp nhiệt hoặc do Tỳ hư tiết tả: Đi ngoài phân lỏng, nhớt, bụng trướng khó chịu do thấp khí vây khốn chức năng vận hóa của Tỳ Vị.
• Người có chứng huyết nhiệt gây xuất huyết: Nóng trong bức huyết vọng hành gây chảy máu cam, đại tiện ra máu, tiểu ra máu hoặc rong kinh (thường dùng ở dạng thán sao/sao cháy tồn tính để lương huyết chỉ huyết).

Một số bài thuốc sử dụng hà diệp

Một số phương thuốc tiêu biểu có sử dụng Hà diệp dưới nhiều hình thức bào chế khác nhau

Một số vị thuốc liên quan lá sen

Vì sao Hà tị được coi trọng trong phụ khoa. Bản thảo cầu chân nói “thủ kỳ vị hậu độc thắng tha xứ”: núm lá là nơi khí vị của cả lá dồn về, đặc và thuần nhất, nên tác dụng vào tỳ vị và bào cung ổn định hơn, ít tán hơn cả lá. Đó là lý do cùng một cây, cả lá thì thai phụ tránh dùng liều cao, còn núm lá lại là thuốc an thai.

Thận trọng & Cấm kỵ

Hà diệp là vị thuốc thăng tán và tiêu hao; các cấm kỵ đều xuất phát từ hai tính này.

Cấm kỵ:

• Người cơ thể hư yếu, nguyên khí suy nhược (hư giả) cấm dùng: thăng tán làm hao thêm khí đã thiếu.
• Sợ dầu đồng (úy đồng du): tương úy ghi trong bản thảo, không phối chung.
• Phụ nữ có thai tránh dùng lá sen toàn phần liều cao để giảm cân; núm lá sao tồn tính liều nhỏ lại là thuốc an thai – không lẫn hai thứ.

Thận trọng:

• Người gầy gò, âm hư, không có ứ trệ hoặc đàm thấp: không uống kéo dài.
• Tỳ vị hư hàn, lạnh bụng, tiêu chảy mạn không do thử thấp hay tích trệ: không dùng đơn độc dài ngày.
• Xuất huyết thể hư hàn: không dùng đơn độc, phải phối thuốc ôn bổ (Bào khương, Ngải diệp, Nhân sâm) vì Hà diệp lương huyết và tán.

Hà diệp là một vị thuốc thăng thanh giáng trọc tuyệt vời của thiên nhiên, mang lại nhiều giá trị trong việc điều hòa lipid máu, trừ thử nhiệt và bảo vệ sức khỏe Tỳ Vị. Tuy nhiên, cổ nhân từng nhắc nhở trong các y thư: dùng Hà diệp quá liều hoặc dùng sai thể bệnh có thể gây hao tổn chính khí, làm cơ thể gầy yếu. Khi sử dụng kết hợp cùng các vị thuốc khác như Bạch truật, Phục linh hay Sơn tra, bạn nên tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền để được bắt mạch, kê đơn và gia giảm liều lượng phù hợp nhất với cơ địa.

Chia sẻ bài viết này:

Tham vấn y khoa

Uông Mai