Phát ban đa dạng do ánh sáng (Polymorphic Light Eruption – PMLE) là bệnh lý da nhạy cảm với ánh sáng phổ biến nhất. Đây là một phản ứng quá mẫn muộn của hệ miễn dịch đối với các kháng nguyên nội sinh hình thành sau khi da tiếp xúc với tia cực tím (UV).
Dịch tễ học
Phát ban đa dạng do ánh sáng cũng có tên khác như dị ứng ánh nắng mặt trời, ngộ độc ánh sáng mặt trời, bệnh chàm ánh nắng hoặc phát ban/sẩn ngứa mùa hè.
- Độ tuổi: Thường gặp ở người trẻ từ 20 – 40 tuổi.
- Giới tính: Phụ nữ có tỷ lệ mắc cao gấp 4 lần so với nam giới.
- Vùng địa lý: Phổ biến ở vùng khí hậu ôn đới, khu vực ít nắng hoặc vùng có độ cao lớn so với mực nước biển.
- Loại da: Gặp ở mọi chủng tộc nhưng phổ biến nhất ở người có tuýp da Fitzpatrick I.
Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
Cơ chế cốt lõi của PMLE là phản ứng quá mẫn chậm. Một số yếu tố tác động chính bao gồm:
- Tia cực tím: Tia UVA là tác nhân chính (chiếm 75 – 90%), có khả năng xuyên qua kính cửa sổ. Tia UVB hoặc sự kết hợp cả hai cũng có thể gây bệnh.
- Rối loạn miễn dịch: Ở người bình thường, tia UV gây ức chế miễn dịch tại chỗ để bảo vệ da. Ở bệnh nhân PMLE, cơ chế này bị suy giảm, dẫn đến tình trạng viêm tăng vọt với sự hiện diện của tế bào lympho T (CD4 và CD8).
- Yếu tố nội tiết: Estradiol ở phụ nữ được cho là chất ngăn chặn sự ức chế miễn dịch tự nhiên của tia UV, giải thích lý do nữ giới dễ mắc bệnh hơn.
- Di truyền: Có khoảng 15 – 46% trường hợp có tiền sử gia đình.
Biểu hiện lâm sàng
Bệnh thường bùng phát vào mùa xuân và đầu mùa hè, xuất hiện sau khi tiếp xúc ánh nắng từ vài giờ đến 2 ngày và thuyên giảm hoặc biến mất hoàn toàn vào mùa đông. Tuy nhiên cũng có trường hợp bùng phát vào mùa đông khi người bệnh tiếp xúc với ánh nắng mạnh như đi tắm nắng hoặc đến các vùng địa lý có cường độ ánh sáng cao hơn.
Hình thái tổn thương: Dù tên gọi là “đa dạng”, nhưng trên một bệnh nhân cụ thể, hình thái tổn thương thường cố định qua các đợt, bao gồm:
- Sẩn, mụn nước hoặc các dát đỏ dạng chàm.
- Tổn thương dạng mày đay hoặc hình bia bắn (giống hồng ban đa dạng).
- Tổn thương sẽ tiếp tục nặng lên nếu vùng da vẫn tiếp xúc với ánh nắng mặt trời
- Các sẩn và tổn thương da có thể khỏi hoàn toàn và không để lại sẹo
Vị trí: Đối xứng ở vùng da hở (cánh tay, cẳng chân, cổ chữ V, ngực). Ít gặp ở mặt và mu bàn tay do hiệu ứng “làm cứng da”.
Triệu chứng: Ngứa dữ dội là biểu hiện chính. Đôi khi kèm sốt, nhức đầu hoặc buồn nôn.
Hiệu ứng làm cứng da (Skin hardening): Khi tiếp xúc nắng kéo dài, da thích nghi bằng cách tăng melanin và dày lớp sừng, giúp triệu chứng giảm dần vào cuối mùa hè.
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán chủ yếu dựa vào khai thác tiền sử và lâm sàng.
Cận lâm sàng: Sinh thiết da (không đặc hiệu, chủ yếu thấy xốp bào và thâm nhiễm lympho). Một số trường hợp nặng có thể thấy phù nề nhú bì. Xét nghiệm kháng thể kháng nhân (ANA) để loại trừ Lupus.
Phototesting: Test kích thích ánh sáng có thể được thực hiện để xác nhận chẩn đoán (dương tính ở khoảng 60% bệnh nhân).
Chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt với Lupus ban đỏ, Porphyria, mày đay ánh sáng và viêm da tiếp xúc dị ứng ánh sáng.
Điều trị
Biện pháp dự phòng
- Sử dụng kem chống nắng phổ rộng (SPF 50+, chống cả UVA/UVB).
- Mặc quần áo bảo hộ, tránh ra nắng giờ cao điểm.
- Chọn nơi có ánh sáng nhẹ, bóng râm nếu phải ở ngoài trời.
- Trong phòng hạn chế ngồi gần cửa sổ nhất là cửa kính
Điều trị cụ thể
- Tại chỗ: Corticosteroid bôi hoặc Calcipotriol.
- Toàn thân: Corticosteroid đường uống ngắn ngày (1-2 tuần) cho đợt cấp. Hydroxychloroquin hoặc Nicotinamid (dùng trước mùa bùng phát).
- Quang trị liệu: Chiếu UVB hoặc UVA liều thấp vào đầu mùa xuân để da dần thích nghi (gây hiện tượng dung nạp).
- Trường hợp nặng: Có thể cân nhắc Azathioprine hoặc Ciclosporin.
Có khoảng 60% người bệnh cải thiện hoặc khỏi sau 15 năm, 75% số người mắc bệnh giảm hoặc khỏi sau 30 năm nhưng PMLE cũng có thể kéo dài suốt đời.
Phát ban đa dạng do ánh sáng (PMLE) tuy không gây nguy hiểm đến tính mạng và có tiên lượng lành tính, nhưng lại ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống và tâm lý của người bệnh do tính chất tái phát dai dẳng. Bằng cách kết hợp giữa các biện pháp bảo vệ vật lý, liệu pháp “làm cứng da” thông qua quang trị liệu và sử dụng thuốc hợp lý, bệnh nhân hoàn toàn có thể kiểm soát tốt triệu chứng. Theo thời gian, cùng với sự thích nghi tự nhiên của hệ miễn dịch, tác động của PMLE sẽ dần thuyên giảm, mang lại sự tự tin cho người bệnh trong các hoạt động ngoài trời.
