Hiện tượng kinh nguyệt không đều hoặc có chu kỳ bất thường khiến nhiều chị em hoang mang. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học cổ truyền, có những khác thường về kinh nguyệt nhưng vẫn được coi là bình thường. Cùng tìm hiểu ngay các hiện tượng kinh nguyệt kỳ lạ để biết khi nào cơ thể khỏe mạnh tự nhiên, khi nào mới thực sự cần đến sự hỗ trợ của thầy thuốc.
Một số biến thể đặc biệt của chu kỳ kinh nguyệt
Các y văn cổ ghi nhận rằng, bên cạnh chu kỳ chuẩn 28 ngày, có những người phụ nữ sở hữu chu kỳ hoặc biểu hiện hoàn toàn khác biệt nhưng vẫn được xem là sự khác thường về sinh lý, hoàn toàn không phải bệnh lý.
Các trường hợp đặc biệt về kinh nguyệt (biến thể sinh lý) được y học cổ truyền chỉ ra liên quan đến độ dài của chu kỳ kinh. Thay vì bể huyết tràn đầy và hành kinh mỗi tháng một lần, cơ thể một số phụ nữ có nhịp độ điều tiết khí huyết kéo dài hơn bình thường nhưng sức khỏe vẫn ổn định.
Sách《医宗金鉴 – Y tông kim giám》, phần 《婦科心法要訣 – Phụ khoa tâm pháp yếu quyết》 giải thích rất rõ ràng nguồn gốc của các tên gọi và bản chất sinh lý của kinh nguyệt dưới góc nhìn Dịch lý và Y lý
- Bính nguyệt (并月): Người có chu kỳ 2 tháng mới có kinh 1 lần.
- Cư kinh (居經): Người có chu kỳ 3 tháng mới có kinh 1 lần.
- Tị niên (避年): Trường hợp rất hiếm khi 1 năm mới thấy kinh 1 lần.
- Ám kinh (暗經): Là trường hợp người phụ nữ suốt đời không hề có kinh nguyệt nhưng vẫn có khả năng mang thai và sinh nở bình thường.
Phụ nữ thuộc về Âm, lấy huyết làm chủ. Huyết ấy phía trên thì ứng với Thái âm (mặt trăng), phía dưới thì ứng với thủy triều. Mặt trăng có lúc tròn lúc khuyết, thủy triều có con nước sớm nước muộn, kinh nguyệt cứ 30 ngày (ba tuần) giáng xuống một lần là hoàn toàn tương phù với quy luật đó, cho nên mới gọi là Nguyệt thủy, Nguyệt tín.
Phụ nữ kinh nguyệt mỗi tháng hành một lần, đó là lẽ thường. Nếu kinh đến trước kỳ (tiên kỳ), hoặc đến sau kỳ (hậu kỳ), thì đó là bệnh. Tuy nhiên, cũng có người hai tháng hành kinh một lần, gọi là Bính nguyệt; có người ba tháng hành kinh một lần, gọi là Cư kinh; có người một năm hành kinh một lần, gọi là Tị niên; có người cả đời không hành kinh mà vẫn có thể thụ thai sinh đẻ, gọi là Ám kinh.
Đây là do sự bẩm thụ (thể chất bẩm sinh) của mỗi người khác nhau, hoàn toàn không phải là bệnh, nên không cần phải dùng thuốc chữa trị.
Một số hiện tượng kinh nguyệt liên quan đến thai kỳ (thời kỳ mang thai)
Thông thường khi phụ nữ mang thai, kinh nguyệt sẽ không xuất hiện gọi là vô kinh sinh lý. Đây là tình trạng tắt kinh tự nhiên, tất yếu xảy ra trong thời kỳ mang thai và thời kỳ đang cho con bú.
Tuy nhiên trong thực tế, có những người phụ nữ có hiện tượng Khích kinh (激經) hay Cấu thai (垢胎), Thịnh thai (盛胎). Đây là một thuật ngữ trong Phụ khoa Đông y, chỉ hiện tượng phụ nữ sau khi thụ thai (mang thai) mà vẫn hành kinh đều đặn hàng tháng, nhưng thai nhi vẫn phát triển bình thường, đến đúng kỳ thì sinh nở.
- Khích kinh (激經): Đồng nghĩa với Cấu thai, nhấn mạnh đặc trưng máu kinh bị “kích phát” chảy xuống sau khi thụ thai.
- Thịnh thai (盛胎): Làm nổi bật ý nghĩa khí huyết vượng thịnh mà thai nhi không bị tổn hại; đây là nhã xưng (cách gọi thanh tao) của Cấu thai.
Sách 《本草綱目 – Bản thảo cương mục》 thiên 《論月水 – Luận nguyệt thủy》có ghi chép: “Có người sau khi thụ thai, tháng nào cũng hành kinh cho đến tận lúc sinh con, đó gọi là Thịnh thai, tên dân gian gọi là Cấu thai”. Hiện tượng này mặc dù thoạt nhìn giống như chu kỳ kinh nguyệt thông thường, nhưng thực chất lại khác với tình trạng tắt kinh khi mang thai, thuộc về một biểu hiện sinh lý đặc biệt.
Ngoài 《本草綱目 – Bản thảo cương mục》, sách 《醫宗金鑒 – Y tông kim giám》 (phần Phụ khoa tâm pháp yếu quyết) cũng có đề cập: “Thụ thai rồi mà kinh huyết vẫn vận hành, gọi là Thịnh thai, nguyên nhân là do huyết vượng thịnh vậy.”
Cuốn 《傅青主女科 – Phó thanh chủ nữ khoa》 thời nhà Thanh thì đặc biệt nhấn mạnh: Cấu thai nếu không đi kèm với các chứng trạng (triệu chứng) nào khác, tuyệt đối không được tùy tiện sử dụng thuốc cầm máu (chỉ huyết dược), e rằng sẽ làm xáo trộn khí huyết, rốt cuộc lại làm tổn thương thai nguyên.
Bệnh cơ và Lý giải theo Đông y hiện tượng Cấu thai
- Khí huyết sung thịnh (氣血充盛): Đông y cho rằng, Cấu thai phần lớn do thai phụ có khí huyết vượng thịnh, huyết hải sung mãn, thai nguyên vững chắc; cho nên dù có một lượng nhỏ kinh huyết tràn ra ngoài nhưng vẫn không cản trở đến thai khí. Những thai phụ thuộc nhóm này thường có thể chất thiên về dương thịnh, âm huyết sung túc, máu kinh tuân theo con đường bình thường mà chảy xuống, nhưng thai nguyên vẫn được củng cố vững chắc, do đó không gây tổn hại đến quá trình mang thai.
- Xung Nhâm bất cố (衝任不固): Một số trường hợp lại liên quan đến sự điều tiết thất thường của hai mạch Xung và Nhâm. Xung là huyết hải, Nhâm chủ bào thai; nếu khí của mạch Xung – Nhâm không hoàn toàn hội tụ vào bên trong để nuôi dưỡng thai nhi do việc mang thai, thì lượng huyết dư thừa có thể theo từng tháng mà chảy xuống, hình thành nên chứng Cấu thai. Hiện tượng này thường gặp vào giai đoạn đầu thai kỳ. Khi thai nhi lớn dần, khí huyết cũng dần tụ lại ở bào cung, máu kinh sẽ tự ngừng lại.
- Huyết nhiệt hoặc Huyết ứ (血熱或血瘀): Nếu thai phụ vốn có thể chất huyết nhiệt, hoặc có kèm theo ứ trệ, nhiệt bức bách huyết vận hành, hoặc ứ trệ làm tắc nghẽn bào lạc, thì cũng có thể dẫn đến tình trạng máu kinh vẫn không dứt sau khi mang thai. Tuy nhiên, trường hợp này cần phải chẩn đoán phân biệt rõ với chứng Thai lậu (dọa sảy thai). Thai lậu là tình trạng lượng máu chảy ra ít nhưng rỉ rả không dứt, không tuân theo quy luật chu kỳ, thường kèm theo đau mỏi thắt lưng và đau bụng, e sợ làm tổn thương đến thai nguyên. Đối với Cấu thai, lượng máu chảy ra thường ít, chu kỳ có tính quy luật và thai tượng hoàn toàn ổn định.
Cấu thai mặc dù là một hiện tượng sinh lý đặc biệt, nhưng Đông y rất coi trọng biện chứng. Nếu xuất hiện kèm theo các dấu hiệu bất thường về màu sắc hay tính chất máu, cảm thấy đau bụng khó chịu, hoặc lượng máu xuất ra nhiều, thì cần phải tìm hiểu sâu hơn xem có xen lẫn bệnh cơ nào khác không. Các y gia qua các triều đại phần lớn đều chủ trương không cần phải can thiệp điều trị quá mức, nhưng bắt buộc phải theo dõi sát sao để bảo đảm thai kỳ được an toàn và ổn định.
Những hiện tượng bất thường kinh nguyệt liên quan độ tuổi
Kinh nguyệt không chỉ đơn thuần là hiện tượng sinh lý của nữ giới nó còn phản ánh những biến động sinh lý trong các giai đoạn chuyển tiếp của cuộc đời. Có hai cột mốc tuổi tác mà sự xáo trộn kinh nguyệt được xem là quá trình diễn tiến tự nhiên của cơ thể:
- Giai đoạn tuổi dậy thì: Lúc mới bắt đầu có kinh, chu kỳ kinh nguyệt thường không đều do khí huyết và mạch Xung – Nhâm đang trong quá trình hoàn thiện.
- Thời kỳ tiền mãn kinh: Khi thiên quý sắp cạn kiệt, phụ nữ sẽ trải qua giai đoạn rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, thường đi kèm với các thay đổi tâm sinh lý như tính tình hay cáu gắt, mất ngủ, nhức mỏi chân tay, đau lưng, đau đầu.
Dưới lăng kính y học cổ truyền, không phải mọi sự sai lệch so với chu kỳ 28 ngày đều là rối loạn kinh nguyệt. Điểm mấu chốt để nhận định các trường hợp bất thường về chu kỳ kinh nguyệt là dựa vào tổng trạng cơ thể. Nếu rơi vào các biến thể như Bính nguyệt, Cư kinh, Ám kinh, hoặc đang trong giai đoạn chuyển tiếp mà trong người không có bệnh gì khác, không có các triệu chứng đau đớn dữ dội hay suy nhược nghiêm trọng (như biểu hiện của huyết ứ, huyết hư đã phân tích ở trên), thì đó chỉ là đặc điểm sinh lý tự nhiên và không cần thiết phải dùng thuốc chữa trị. Cơ thể người phụ nữ vẫn hoàn toàn duy trì được khả năng sinh sản và các hoạt động sống bình thường. Điều cốt lõi trong dưỡng sinh Đông y là lắng nghe cơ thể. Nếu bạn cần giải đáp thêm bất kỳ thông tin nào về các bệnh lý phụ khoa theo y học cổ truyền, hãy để lại bình luận hoặc chia sẻ bài viết này cho những người đang có chung nỗi lo lắng nhé!
