Vô sinh do tắc vòi trứng là một trong những nguyên nhân chính gây vô sinh, chiếm khoảng 20% – 40% các ca vô sinh ở nữ giới. Những năm gần đây, cùng với sự gia tăng của các bệnh lây truyền qua đường tình dục, nhiễm trùng buồng tử cung, lạc nội mạc tử cung, lao…, tỷ lệ mắc vô sinh do tắc vòi trứng cũng có xu hướng tăng dần. Giáo sư Quách Chí Cường – chuyên gia phụ khoa nổi tiếng của Bệnh viện Đông Trực Môn thuộc Đại học Trung y dược Bắc Kinh với gần 50 năm hành nghề lâm sàng, đặc biệt am hiểu điều trị chứng vô sinh. Theo thống kê chưa đầy đủ, trong mười năm qua, ông đã chữa khỏi cho hàng nghìn bệnh nhân vô sinh do tắc vòi trứng. DUPOMA gửi đến bạn đọc kinh nghiệm điều trị của Giáo sư.
Cơ chế bệnh sinh – Nguyên nhân gây tắc vòi trứng
Về nguyên nhân gây vô sinh do tắc vòi trứng, sách 《医宗金鉴·妇科心法要诀 – Y tông kim giám – Phụ khoa tâm pháp yếu quyết》 có viết: “Do túc huyết (huyết cũ) tích tụ trong bào trung, tân huyết (huyết mới) không thể thông đạt và đầy đủ để thụ thai, hoặc do tử cung hàn – nhiệt không thể nhiếp tinh để thụ thai, hoặc do thể trạng mập mạp đờm nhiều, chi mạc (lớp mỡ) làm tắc nghẽn bào trung mà không thụ thai, đều cần phải xem xét kỹ lưỡng nguyên nhân, biện chứng điều trị, ắt tự nhiên sẽ có con.” Từ đó chỉ ra rằng huyết ứ, hàn tà, nhiệt tà và đàm thấp là những bệnh tà chính dẫn đến vô sinh. Bệnh này chủ yếu là do thấp nhiệt, thấp độc, hàn thấp tà xâm nhập vào trong, tà khí kết hợp với khí huyết của bào mạch tạo thành ứ, lâu ngày dẫn đến bào mạch bế tắc, không thể nhiếp tinh làm tổ mà thành vô sinh.
GS Quách cho rằng bệnh cơ căn bản của vô sinh do tắc vòi trứng là ứ trở mạch lạc. Tuy nhiên, có rất nhiều bệnh nhân sau khi thực hiện thủ thuật bơm thông vòi trứng hoặc tạo hình vòi trứng để làm thông vòi trứng thì vẫn rất khó mang thai. Suy xét nguyên nhân, chủ yếu là do những bệnh nhân này vẫn còn tình trạng thận hư. Thận dương là gốc của dương khí, là cội nguồn của sự sống, có tác dụng thúc đẩy và ôn ấm. Sau khi bệnh nhân cảm phải tà thấp nhiệt thấp độc, bác sĩ thường dùng các loại thuốc hàn lương để điều trị, lâu ngày thuốc hàn lương làm tổn thương thận dương; hoặc do cảm phải tà hàn thấp, đặc tính của hàn là ngưng trệ, của thấp là niêm trệ (dính dấp), đều có thể làm tắc trở dương khí. Thận dương hư khiến cho xung nhâm và bào cung mất đi sự ôn ấm, khí huyết vận hành chậm chạp mà ứ trở bào mạch, dẫn đến bào mạch không thông, không thể nhiếp tinh thụ thai. Vì vậy, trên lâm sàng, bệnh nhân vô sinh do tắc vòi trứng thường kèm theo các triệu chứng như lạnh đau vùng bụng dưới và thắt lưng, chườm nóng thì dễ chịu, khí hư ra nhiều, màu trắng loãng, kinh nguyệt hậu kỳ (kinh nguyệt đến muộn), lượng ít màu tối, tiểu đêm nhiều lần.
Kết hợp với phân tích của y học phương Tây, sau khi tà khí xâm nhập, lưu trú lâu ngày trong vùng chậu có thể dần dần dẫn đến tế bào thay đổi về hình thái, biến chất, mô biến dạng, tổ chức liên kết sợi tăng sinh rõ rệt, thậm chí xơ cứng, dẫn đến chức năng nhu động của vòi trứng hoặc chức năng dao động của lông mao trong vòi trứng bị bất thường, gây ra tổn thương thực thể ở vòi trứng. Tắc vòi trứng thường đi kèm với tình trạng dính vùng chậu lan rộng, có thể ảnh hưởng đến nguồn cung cấp máu cục bộ của buồng trứng, làm buồng trứng thiếu hụt dinh dưỡng, dẫn đến rối loạn chức năng buồng trứng, chẳng hạn như nang trứng phát triển kém, rối loạn rụng trứng và suy giảm chức năng hoàng thể. Những tình trạng này đều thuộc về sự rối loạn chức năng chủ sinh dục của thận, quy về thận hư. Tóm lại, Quách lão cho rằng bệnh cơ chủ yếu của vô sinh do tắc vòi trứng là hàn ngưng, dương hư và huyết ứ.
Phép trị: Ôn thông hoạt huyết, hóa ứ trừ thấp
《神农本草经 – Thần nông bản thảo kinh》có câu: “Kẻ không có con phần lớn là do xung nhâm có ứ huyết, ứ huyết loại bỏ đi thì tự khắc có con.” Nhằm vào bệnh cơ chủ yếu là hàn ngưng thận hư huyết ứ. GS Quách đề xuất lấy ôn thông hoạt huyết, hóa ứ trừ thấp làm phương pháp (gọi tắt là phép ôn thông) để điều trị vô sinh do tắc vòi trứng, sử dụng thuốc đông y đường uống kết hợp với thuốc đông y thụt giữ trực tràng. Bài thuốc uống lấy Quế chi, Tiên linh tỳ, Tam lăng, Nga truật, Đương quy, Xuyên khung, Xích thược, Xuyên ngưu tất, Thủy điệt… làm bài thuốc cơ bản, phối hợp gia giảm phù hợp theo chu kỳ kinh nguyệt và các chứng trạng đi kèm của bệnh nhân. Giai đoạn hành kinh gia thêm Nhục quế, Ích mẫu thảo, Lưu ký nô… để ôn kinh hoạt huyết, khứ ứ sinh tân; giai đoạn sau hành kinh (giai đoạn nang noãn) gia thêm Tử hà xa, Đảng sâm, Sao bạch truật… để ích khí dưỡng âm, thúc đẩy nang noãn phát triển; giai đoạn trước kỳ kinh (giai đoạn hoàng thể) gia thêm Ba kích thiên, Tỏa dương, Phúc bồn tử, Bạch truật… để ôn bổ thận tỳ, cải thiện chức năng hoàng thể; nếu kèm theo các triệu chứng bụng dưới và bầu vú căng đau trước kỳ kinh, bứt rứt dễ cáu gắt, tinh thần u uất, thì gia thêm Sao chỉ xác, Chích hương phụ, Lệ chi hạch, Quất diệp để sơ can lý khí, hành khí chỉ thống; nếu kèm theo tinh thần mệt mỏi vô lực, hồi hộp hụt hơi, ăn uống không ngon miệng, phân loãng, khí hư ra nhiều, màu trắng loãng, thì gia thêm Đảng sâm, Chích hoàng kỳ, Sao bạch truật để bổ khí kiện tỳ; đi kèm ứ dịch vòi trứng, gia thêm Xa tiền tử, Trư linh, Nguyên hoa để lợi thấp hành thủy.
Bài thuốc thụt trực tràng sử dụng chế phẩm tự bào chế của bệnh viện là Hóa ứ ninh khôn dịch để điều trị. Phương thuốc chủ yếu gồm Phụ tử, Quế chi, Tam lăng, Nga truật, Côn bố, Tân lang, Một dược… Mỗi tối dùng 100ml Hóa ứ ninh khôn dịch thụt giữ trực tràng, ngưng sử dụng trong kỳ hành kinh. 3 tháng là một liệu trình, sau 3 tháng dùng thuốc sẽ kiểm tra lại bằng thủ thuật chụp X-quang tử cung vòi trứng hoặc bơm thông vòi trứng.
Trong bài thuốc, Quế chi có tác dụng ôn kinh thông mạch, trợ dương hành ứ, đồng thời có công năng thúc đẩy các vị thuốc khác. Phụ tử, Tiên linh tỳ (Dâm dương hoắc) vị cay tính ấm, bổ thận ôn dương, có thể bổ hỏa của mệnh môn mà cường dương đạo, thúc đẩy sự phát triển của cơ quan sinh dục, đồng thời xua đuổi hàn thấp tà. Đương quy, Tam lăng, Nga truật, Xích thược… hoạt huyết hóa ứ thông lạc, theo nghiên cứu dược lý hiện đại, các vị thuốc đông y có tác dụng hoạt huyết hóa ứ có khả năng điều hòa quá trình tổng hợp và chuyển hóa của vòi trứng cùng tổ chức vùng chậu, từ đó thúc đẩy phục hồi chức năng vòi trứng. Ngoài ra, Xích thược tính hơi hàn, thanh nhiệt lương huyết, có thể tá chế (kiềm chế) các vị thuốc ôn dương gây sinh nhiệt. Thủy điệt và các vị thuốc loại sâu bọ có tính chất bay nhảy chui rúc (phi linh tẩu thoán), có thể lùng sục ứ huyết trong kinh lạc, hóa ứ tiêu trưng. Xuyên ngưu tất hoạt huyết điều kinh, tính thích đi xuống, có thể dẫn các vị thuốc đi xuống thẳng tới hai kinh can thận, đóng vai trò là sứ dược. Các vị thuốc phối hợp với nhau, mang lại tác dụng ôn thận thông dương, hoạt huyết hóa ứ, vừa có thể làm hấp thu các ổ viêm, bóc tách kết dính, phục hồi tổ chức liên kết bị tăng sinh, giúp vòi trứng thông suốt; lại vừa có thể làm phục hồi tổ chức lông mao của vòi trứng, khôi phục chức năng sinh lý bình thường.
Giới thiệu ca lâm sàng điển hình
Mã Mỗ, nữ, 33 tuổi, người Tứ Xuyên, khám lần đầu vào ngày 11 tháng 11 năm 2009. Bệnh nhân trước đây kinh nguyệt đều đặn, cách đây 4 năm có phá thai nhân tạo một lần, từ sau khi phá thai đến nay chưa mang thai lại. Lượng kinh nguyệt giảm đi một nửa, khi hành kinh đau nặng tức vùng bụng dưới, sợ lạnh, mỏi lưng mỏi gối, phân loãng. Thường ngày cứ sau khi làm việc mệt nhọc hoặc nhiễm lạnh thì hai bên bụng dưới lại đau kéo căng, mỏi lưng mỏi gối, khí hư ra nhiều, màu trắng loãng, chân tay không ấm, tiểu đêm 1-2 lần. Kỳ kinh cuối là ngày 12 tháng 10 năm 2009. Nhiệt độ cơ bản hai pha, thời kỳ nhiệt độ cao kéo dài 10 ngày. Vào tháng 1 năm 2009, chụp X-quang tử cung vòi trứng bằng thuốc cản quang (Lipiodol) tại bệnh viện khác cho thấy hai bên vòi trứng ngoằn ngoèo vểnh lên, thông nhưng không thông suốt. Tinh dịch đồ của người chồng bình thường. Chất lưỡi hơi tối, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch trầm tế.
Chẩn đoán: Vô sinh thứ phát.
Kết hợp biện chứng và biện bệnh: Thận dương bất túc kiêm có huyết ứ. Bài thuốc uống lấy Quế chi, Tiên linh tỳ, Tam lăng, Nga truật, Đương quy, Xuyên khung, Xích thược, Xuyên ngưu tất, Thủy điệt làm phương cơ bản; giai đoạn hành kinh gia thêm Nhục quế, Ích mẫu thảo, Lưu ký nô, Sao bạch truật; giai đoạn sau kỳ kinh gia thêm Tử hà xa, Đảng sâm, Sao bạch truật; giai đoạn trước kỳ kinh bỏ Tam lăng, Nga truật, Thủy điệt, gia thêm Ba kích thiên, Tỏa dương, Phúc bồn tử, Chích hoàng kỳ. Dùng bài thuốc Hóa ứ ninh khôn dịch do bệnh viện tự bào chế để thụt trực tràng, ngưng sử dụng trong kỳ hành kinh và khi nhiệt độ cơ bản ở pha nhiệt độ cao duy trì đủ 14 ngày.
Ngày 15 tháng 12 năm 2009 tái khám, bệnh nhân cho biết đã trễ kinh 4 ngày, pha nhiệt độ cao của nhiệt độ cơ bản đã duy trì 18 ngày, bụng dưới đau nặng âm ỉ, bầu vú căng đau, ngoài ra không có triệu chứng khó chịu nào khác. Tiến hành thử thai bằng nước tiểu cho kết quả dương tính, chẩn đoán là có thai. Do bệnh nhân có tiền sử vô sinh, thai nhi này là trường hợp quý giá, nên được tiến hành điều trị an thai bằng thuốc đông y. Theo dõi quá trình, đến ngày 20 tháng 9 năm 2010, bệnh nhân đã sinh thường một bé trai khỏe mạnh.
Phương pháp ôn thông kết hợp thuốc uống và thụt trực tràng của Giáo sư Quách Chí Cường mang lại hiệu quả cao trị tắc vòi trứng. Đây là liệu pháp y học cổ truyền an toàn, mở ra hy vọng lớn cho bệnh nhân vô sinh hiếm muộn.
Tài liệu tham khảo
郭志强治输卵管阻塞性不孕经验谈 – 《中国中医药报》2012年5月4日第四版
