Trước khi khái niệm POI xuất hiện, trên lâm sàng thường sử dụng thuật ngữ chuyên môn là “Suy buồng trứng sớm”. Sự xuất hiện của khái niệm POI có thể cung cấp căn cứ lý luận cho việc chẩn đoán và điều trị ở những phụ nữ phát hiện sớm sự suy giảm chức năng buồng trứng, đồng thời giảm bớt gánh nặng tâm lý cho họ, góp phần có lợi cho quá trình điều trị bệnh. Y học cổ truyền có ưu thế nhất định trong điều trị các bệnh lý phức tạp, khó chữa; sau đây xin tổng quan về tiến triển nghiên cứu suy chức năng buồng trứng sớm.

Bệnh danh

Trong cổ thư Y học cổ truyền không có ghi chép về tên bệnh “Suy chức năng buồng trứng sớm”, nhưng căn cứ vào biểu hiện lâm sàng chủ yếu của bệnh, có thể quy về phạm vi các bệnh chứng Y học cổ truyền như “Kinh thủy tảo đoạn”, “Bất dựng”, “Nguyệt kinh bệnh”.

Trong các thư tịch Đông y cổ có thể tìm thấy các diễn đạt và nhận thức về lâm sàng tương tự như “Suy chức năng buồng trứng sớm”, như

• Trong 《傅青主女科 – Phụ Thanh Chủ nữ khoa》 từng ghi chép “Niên vị lão nhi kinh thủy đoạn” (Tuổi chưa già mà kinh nguyệt đã dứt)
• Trong 《素问 – Tố vấn》 ghi chép: “… Tri thất tổn bát ích… Tảo suy chi tiết dã. Niên tứ thập,… Khởi cư suy hĩ” (…Biết thất tổn bát ích… Là cái mốc của suy sớm. Tuổi bốn mươi,… Sinh hoạt thường nhật đã suy vậy), đây là lần đầu tiên từ “Suy sớm” được nhắc đến.

Bệnh cơ

Gốc bệnh tại Thận, nhưng có liên quan đến tạng Tâm – Can – Tỳ và hai mạch Xung Nhâm. 

Thận hư là gốc rễ gây bệnh. Thận chủ sinh sản, Thận tinh khuy thì Thiên quý thiếu hụt, xuất hiện chứng Bế kinh, suy chức năng buồng trứng sớm. Những người bẩm tố tiên thiên không đầy đủ hoặc vốn có thận hư từ trước, kết hợp với các yếu tố hậu thiên như sinh hoạt tình dục không điều độ, tổn thương sau sinh đều có thể làm hao tổn thận tinh và phát sinh bệnh này

Trường phái Phụ khoa Hàn thị cho rằng can thận thất điều, tinh huyết hư kiệt là cơ chế bệnh sinh chủ yếu của bệnh. Học phái này cho rằng can thận là gốc tiên thiên của nữ giới, Xung – Nhâm là nền tảng của bào cung. Bệnh thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản; trong giai đoạn này, áp lực từ công việc, cuộc sống và gia đình khiến thận tinh hư suy, can mất chức năng sơ tiết, khí uất hóa hỏa, làm hao tổn khí huyết. Khí huyết bị tổn thương lại tiếp tục làm thận tinh suy giảm, không thể đi xuống để tư dưỡng Xung – Nhâm và nuôi dưỡng bào cung. Quá trình này lặp đi lặp lại khiến bào cung và bào mạch mất sự nuôi dưỡng, huyết hải hư không, từ đó dẫn đến rối loạn chức năng của trục thận khí – thiên quý – Xung Nhâm – bào cung.

《黄帝内经素问·阴阳别论 – Hoàng Đế nội kinh Tố vấn · Âm dương biệt luận》 ghi: “Nhị dương chi bệnh phát tâm tỳ, hữu bất đắc ẩn khúc, nữ tử bất nguyệt, kỳ truyền vi phong tiêu, kỳ truyền vi tức bôn giả, tử, bất trị” – “Bệnh của nhị dương phát ở tâm và tỳ; có chứng không thể giao hợp; nữ giới không có kinh nguyệt. Nếu truyền thành phong tiêu, hoặc truyền thành tức bí thì tử vong, không thể chữa.”

Giáo sư Đàm Dũng dựa trên lý luận này cho rằng nhị dương, tâm và tỳ có mối liên hệ mật thiết với chứng bế kinh do POI (suy giảm chức năng buồng trứng sớm) gây ra. Đối với nhị dương và kinh Dương Minh ở tay và chân, trên lâm sàng Giáo sư Đàm thiên về kinh Vị thuộc Túc Dương Minh. Khi Dương Minh hư suy thì khí huyết của Xung – Nhâm không đầy đủ; tâm tỳ đều hư khiến nguồn sinh hóa khí huyết thiếu hụt; khí của tâm, can và tỳ uất trệ, không thể hóa sinh tinh vi khí huyết để đưa vào huyết hải của nhị dương, khiến huyết mạch dần khô kiệt, huyết hải không có nguồn để sung mãn, cuối cùng dẫn đến bế kinh.

Sử Vy và các cộng sự cho rằng bản chất của cơ chế bệnh sinh là thận khí bất túc, tinh huyết hư suy, do hư mà sinh ứ. Trong đó, thận hư là bản, huyết ứ là tiêu. Thận khí bất túc không đủ sức thúc đẩy huyết vận hành, khiến huyết lưu trệ mà hóa ứ; thận dương hư suy, mất chức năng ôn dưỡng nên hàn ngưng sinh ứ; thận âm hư khiến huyết ít mà sinh ứ; thận hư và huyết ứ vừa là nguyên nhân vừa là kết quả của nhau.

Tóm lại, các y gia tuy xuất phát từ những góc độ nghiên cứu khác nhau và đưa ra nhiều quan điểm khác nhau, nhưng đều thống nhất rằng thận hư là cơ chế bệnh sinh cốt lõi của suy giảm chức năng buồng trứng sớm (POI). Do đó, khi điều trị POI không chỉ cần bắt đầu từ thận hư, mà còn phải xem xét đặc điểm hư thực xen lẫn của bệnh. Điều này mang lại nhiều lựa chọn hơn cho chẩn đoán và điều trị lâm sàng; đồng thời, việc biện chứng luận trị dựa trên tình trạng cụ thể của từng người bệnh sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều trị.

Đông y trị liệu Suy buồng trứng sớm (Suy chức năng buồng trứng sớm)

Điều trị nội khoa

Chủ yếu bao gồm hai phương diện: biện chứng luận trị và liệu pháp điều kinh theo chu kỳ (điều chu pháp).

Lý luận của Giáo sư Vương Tiểu Vân

GS Vương Tiểu Vân vận dụng học thuyết Ngũ tạng phối Ngũ hành để điều trị POI. Bà cho rằng cơ thể con người là một chỉnh thể cân bằng, vì vậy điều trị POI không nên chỉ tập trung vào một tạng đơn lẻ. Theo mối quan hệ tương sinh, tương khắc, chế hóa của Ngũ hành, khi một tạng mắc bệnh thì bốn tạng còn lại cũng đều chịu ảnh hưởng.

• Thủy không dưỡng Mộc (Thận – Can): lấy phép tư bổ thận, dưỡng can, dưỡng huyết, thông kinh làm chủ.
• Thủy Hỏa bất giao (Thận – Tâm): nên tư bổ thận thủy để chế tâm hỏa, đồng thời căn cứ vào mối quan hệ âm dương hỗ căn, phối hợp ôn bổ thận dương.
• Thủy Thổ bất hòa (Thận – Tỳ): dùng Quy Tỳ thang phối hợp Nhị Tiên thang nhằm kiện tỳ bổ thận, dưỡng huyết điều kinh.
• Kim hư Thủy suy (Thận – Phế): điều trị bằng Lục Vị Địa Hoàng hoàn, gia Mạch môn, Sa sâm, Tiền hồ và các vị thuốc có tác dụng cam lương thanh phế hoặc cam ôn bảo phế, nhằm đạt được nguyên tắc Kim sinh Thủy.
• Hỏa không ôn Thổ (Tâm – Tỳ): cần tả tâm hỏa, bổ tỳ huyết.
• Kim hư hao Thổ (Phế – Tỳ): điều kinh theo phép kiện tỳ hòa vị, hóa đàm hành khí.
• Mộc uất khắc Thổ (Can – Tỳ): dùng Sài Hồ Sơ Can tán gia giảm với phép ức can phù thổ.
• Mộc cang Hỏa nghịch (Can – Tâm): ngoài biện chứng thông thường, gia các vị Phù tiểu mạch, Toan táo nhân, Hợp hoan bì, Viễn chí… quy vào kinh Tâm nhằm sơ đạt can khí, an định tâm thần.
• Hỏa nghịch khắc Kim (Tâm – Phế): chọn Hạnh nhân, Tang bạch bì, Cát cánh, Chi tử… để tuyên phế tả nhiệt, giáng phế khí nhằm thông đạt tâm khí.
• Kim Mộc tương chế (Phế – Can): phụ nữ thuộc âm, thường ưu tư quá mức, vì vậy cần tuyên phế giải uất.

Đồng thời, kết hợp với lý luận Ngũ tạng hóa Ngũ khí, thực hiện điều trị đồng thời cả thân và tâm.

Lý luận của Giáo sư Lưu Mẫn Như

GS Lưu Mẫn Như, dựa trên kinh nghiệm lâm sàng và y thư cổ, cho rằng điều trị POI cần lấy tư âm, bổ thận, ích tinh làm pháp điều trị cơ bản.

• Đối với thận âm hư, can khí uất kết, dùng Tả Quy ẩm hợp Tư Thủy Thanh Can ẩm gia giảm hoặc Sinh Mạch Ngũ Tử Phục Kinh thang.
• Nếu biện chứng thuộc thận dương hư, tỳ dương bất vận, dùng Hữu Quy ẩm để ôn bổ thận dương, Bổ Trung Ích Khí thang để kiện vận tỳ vị, hoặc dùng Tư Thận Dục Thai hoàn.
• Nếu xuất hiện chứng thận thủy hư, tâm huyết bất túc, dùng Ngũ Tử Diễn Tông hoàn phối hợp Bổ Tâm đan nhằm tư thủy dưỡng tâm, giao thông tâm thận.
• Đối với POI do thận tinh hư, tủy hải hư không, trên lâm sàng thường dùng Ngũ Tử Diễn Tông hoàn phối hợp Tri Bá Địa Hoàng hoàn, hoặc Quy Thận hoàn gia giảm, hoặc Tư Quý Nữ Trinh hoàn, nhằm tư âm giáng hỏa, bổ thận, ninh tâm, dưỡng tinh khí và bổ ích não tủy.

Lý luận của Giáo sư Trần Huệ Nông

GS Trần Huệ Nông cho rằng thiên quý suy kiệt sớm là yếu tố then chốt trong cơ chế phát bệnh của POI, đồng thời có liên quan mật thiết với tâm, can, tỳ (vị), thận, não tủy và phế.

Sự hình thành thiên quý phụ thuộc vào chức năng của các tạng phủ trên. Thiên quý thuộc âm tinh, khi tà khí làm tổn thương âm sẽ phát sinh bệnh này.

Mặt khác, tâm và phế thuộc Thượng tiêu, tỳ vị thuộc Trung tiêu, can thận thuộc Hạ tiêu, vì vậy xét theo học thuyết Tam tiêu thì đây là tình trạng Tam tiêu đồng thời tổn thương phần âm.

Phương pháp điều trị lựa chọn Sinh Mạch tán, Lưỡng Địa thang phối hợp Đại Bổ Âm hoàn để bổ âm Tam tiêu; đồng thời không quên sử dụng các vị thuốc bổ dương như Thỏ ty tử và Ba kích thiên nhằm “cầu âm trong dương”, sau đó gia giảm tùy theo biểu hiện lâm sàng của từng bệnh nhân.

Lý luận của Giáo sư Hạ Quế Thành

Giáo sư Hạ Quế Thành cho rằng POI lấy thận âm hư làm bản, tâm hỏa và can hỏa uất kết làm tiêu. Bệnh biểu hiện chủ yếu ở tâm, nhưng thận mới là căn bản của bệnh. Từ đó, ông đề xuất phương pháp bổ thận, ninh tâm, điều chu kỳ.

Ông đặc biệt coi trọng giai đoạn sau kỳ kinh (kinh hậu kỳ), vì đây là thời kỳ quan trọng để thiên quý được hình thành. Dựa vào đặc điểm của giai đoạn này, ông sử dụng các vị thuốc có tính trọng trấn, giáng nghịch như Nhị giáp; đồng thời dùng Hợp hoan bì, Hoàng liên, Liên tử tâm… để tả hỏa, giáng hỏa, ninh tâm.

Ngoài ra, sử dụng các vị thuốc có vị toan sáp như Sơn thù du, Ngũ vị tử… nhằm bảo vệ công năng tàng tinh của thận, từ đó hình thành pháp điều trị chủ đạo là tư âm giáng hỏa, ninh tâm an thần, giúp thiên quý được hình thành và thúc đẩy sự phát triển của noãn.

Giáo sư cũng đặc biệt chú trọng đến trạng thái cảm xúc của người bệnh. Tinh thần thư thái không chỉ giúp phục hồi thận âm, mà còn làm cho khí huyết ổn định trong thời kỳ rụng trứng. Vì vậy, bên cạnh việc sử dụng các vị thuốc sơ can giải uất, cần kết hợp liệu pháp tư vấn và điều hòa tâm lý.

Do các vị thuốc tư bổ âm thường có tính trệ nê, dễ ảnh hưởng đến tỳ vị, trong khi tỳ vị là gốc của hậu thiên, là nguồn sinh hóa khí huyết, nên cần điều bổ hậu thiên để nuôi dưỡng tiên thiên (thận).

Điều trị ngoại khoa

Liệu pháp châm cứu đơn thuần

Châm cứu có thể điều hòa chức năng của trục dưới đồi – tuyến yên – buồng trứng (HPOA), cải thiện hình thái mô học của buồng trứng và tử cung, đồng thời tác động đến hệ thống điều hòa thần kinh – nội tiết – miễn dịch, từ đó nâng cao khả năng miễn dịch của cơ thể.

Một nghiên cứu tiến hành điều trị châm cứu trong 12 tuần trên 12 bệnh nhân POI, sử dụng luân phiên hai nhóm huyệt:

• Nhóm huyệt 1: Thần đình (GV24), Bách hội (GV20), Trung quản (CV12)…
• Nhóm huyệt 2: Thứ liêu (BL32), Thận du hai bên (BL23)…

So sánh trước và sau điều trị cho thấy nồng độ FSH và LH giảm rõ rệt, trong khi số lượng nang noãn thứ cấp (AFC) tăng lên đáng kể (P < 0,05).

Dương Lệ Khôn và cộng sự chia ngẫu nhiên 104 bệnh nhân suy giảm dự trữ buồng trứng thành các nhóm điều trị. Nhóm châm cứu được lựa chọn các huyệt Liệt khuyết (LU7), Chiếu hải (KI6), Tứ mãn (KI14), Đại Hách (KI12)… và điều trị trong 12 tuần. Sau điều trị, tỷ lệ hiệu quả chung đạt 97,78%. Châm cứu giúp cải thiện rõ rệt thể tích buồng trứng, nồng độ hormon sinh dục huyết thanh (FSH, tỷ lệ FSH/LH, AMH) cũng như số lượng nang noãn thứ cấp (AFC).

Vương Lâm Lâm và cộng sự, dựa trên học thuyết “âm dương tiêu trưởng chuyển hóa”, đã tiến hành điều trị POI theo từng giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt. Căn cứ vào đặc điểm sinh lý của phụ nữ với sự chuyển hóa âm dương qua các giai đoạn:

• Sau kỳ kinh: thiên về âm;
• Kỳ rụng trứng: cực âm chuyển sang dương;
• Trước kỳ kinh: dương tăng, âm giảm;
• Kỳ hành kinh: cực dương chuyển sang âm;

Ở mỗi giai đoạn lựa chọn những huyệt vị chuyên biệt nhằm thúc đẩy sự chuyển hóa bình thường của âm dương. Kết quả cho thấy, so với nhóm đối chứng (điều trị bằng đường uống Femoston), nhóm châm cứu cải thiện rõ rệt:

• Nồng độ hormone kháng Müller (AMH) trong huyết thanh;
• Các triệu chứng thời kỳ tiền mãn kinh;
• Số lượng nang noãn thứ cấp cơ bản (AFC).

Ngoài ra, dựa trên học thuyết “Nhất nguyên tam kỳ” (一源三岐), các huyệt Tử cung (EX-CA1), Thái xung (LR3), Trung cực (CV3), Mệnh môn (GV4), Bách hội (GV20), Tam âm giao (SP6)… được lựa chọn để điều trị.

Kết quả cho thấy tỷ lệ hiệu quả chung của nhóm châm cứu cao hơn nhóm đối chứng (điều trị bằng Ích Mã Hân, Progynova và Letrozole) với tỷ lệ 86% so với 54%. Điều này cho thấy phương pháp châm cứu dựa trên học thuyết “Nhất nguyên tam kỳ” có thể cải thiện rõ rệt môi trường nội tại của buồng trứng. 

Liệu pháp cấy chỉ tại huyệt đơn thuần

Một nghiên cứu đã phân ngẫu nhiên 74 bệnh nhân POI thành các nhóm điều trị. Các huyệt chính được lựa chọn gồm Tam âm giao (SP6), Can du (BL18), Tỳ du (BL20), Trung cực (CV3)… và tiến hành cấy chỉ tại huyệt.

Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp này có hiệu quả duy trì tốt trong việc:

• cải thiện nồng độ hormon sinh dục;
• cải thiện màu sắc, tính chất và chu kỳ kinh nguyệt;
• giảm các triệu chứng của thời kỳ tiền mãn kinh.

Đặc biệt, về hiệu quả lâu dài trong việc giảm các cơn bốc hỏa, ra mồ hôi, tăng nồng độ estradiol (E2) và cải thiện màu sắc kinh nguyệt, nhóm cấy chỉ cho kết quả tốt hơn nhóm đối chứng được điều trị bằng estrogen – progesterone đường uống.

Triệu Tĩnh Tĩnh và cộng sự đã điều trị 30 bệnh nhân POI thể can thận âm hư bằng phương pháp cấy chỉ tại huyệt. Các huyệt được lựa chọn gồm Thứ liêu (BL32), Quan nguyên (CV4), Tử cung (EX-CA1), Noãn sào (huyệt Buồng trứng), Can du (BL18), Tỳ du (BL20)…

Sau điều trị, tỷ lệ hiệu quả đạt 86,67%; nồng độ FSH huyết thanh giảm, trong khi E2 tăng lên rõ rệt (P < 0,05)

Điều trị phối hợp dán thuốc tại huyệt

Chung Hải Anh và cộng sự đã điều trị 78 bệnh nhân POI thể thận âm bất túc bằng Ích Noãn thang (益卵汤) kết hợp dán thuốc tại huyệt. Các huyệt được lựa chọn gồm: Túc Tam lý (ST36, hai bên); Tam âm giao (SP6, hai bên); Khí hải (CV6).

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ hiệu quả của nhóm điều trị phối hợp đạt 94,87%, cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ dùng thuốc Đông y (76,92%).

Liệu pháp phối hợp có thể:

• cải thiện hiệu quả các triệu chứng lâm sàng;
• tăng nồng độ estradiol (E2);
• tăng tốc độ dòng máu nuôi buồng trứng;
• giảm nồng độ FSH và LH;
• cải thiện chức năng buồng trứng

Điều trị phối hợp cứu ngải

Ôn cứu bằng ống cứu (温灸罐) là một phương pháp ngoại trị tổng hợp của Y học cổ truyền, có tác dụng điều hòa âm dương, thông kinh hoạt lạc, điều hòa khí huyết, ôn dưỡng Xung – Nhâm, từ đó giúp kinh nguyệt đến đúng kỳ.

Trên lâm sàng, liệu pháp ôn cứu bằng ống cứu được ghi nhận có hiệu quả trong điều trị POI thể thận hư.

• Nhóm điều trị được áp dụng liệu pháp ôn cứu tổng hợp, kết hợp cứu ngải, cạo gió, giác hơi cân bằng và xoa bóp.
• Nhóm đối chứng được điều trị bằng liệu pháp hormon estrogen – progesterone tuần tự.

Kết quả cho thấy tỷ lệ hiệu quả chung của nhóm điều trị cao hơn nhóm đối chứng (87,50% so với 80,00%). So với liệu pháp hormon, ôn cứu bằng ống cứu có hiệu quả tốt hơn trong:

• giảm điểm đánh giá hội chứng Y học cổ truyền (kinh nguyệt thưa, vô kinh, mất ngủ nhiều mộng, giảm ham muốn tình dục…);
• tăng số lượng nang noãn thứ cấp (AFC);
• cải thiện chức năng buồng trứng.

Hứa Nhã Ny và cộng sự đã áp dụng điện châm kết hợp cứu ngải cho những bệnh nhân kinh nguyệt ít, vô sinh do thể thận tinh hư, Xung – Nhâm thất điều.

Các huyệt được sử dụng gồm: Bách hội (GV20); Đại Hách (KI12); Tử cung (EX-CA1); Thái xung (LR3); Thận du (BL23); Thứ liêu (BL32)…

Sau khi châm bằng hào châm và đạt đắc khí, các kim được nối với máy điện châm; đồng thời đặt hộp cứu ngải tại vùng hạ vị trong 30 phút. Sau quá trình điều trị, bệnh nhân đã mang thai thành công.

Điều trị phối hợp châm cứu và dùng thuốc

Lương Thiếu Vinh và cộng sự đã áp dụng phương pháp “bổ thận sơ can, lý khí hoạt huyết” kết hợp châm cứu và dùng thuốc để điều trị bệnh nhân POI thể thận hư, can uất.

Nhóm dùng thuốc được điều trị bằng Femoston kết hợp với Bổ thận thư can phương (bài thuốc tự xây dựng) gia giảm.

Nhóm châm cứu được chia thành hai tổ huyệt luân phiên:

• Nhóm huyệt A: Thận du (BL23), Can du (BL18), Tam âm giao (SP6)…
• Nhóm huyệt B: Tử cung (EX-CA1), Hợp cốc (LI4), Thái xung (LR3)…

Kết quả cho thấy tỷ lệ hiệu quả chung của nhóm điều trị kết hợp cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ dùng thuốc (90,62% so với 70,00%).

Tống Giai Linh đã chia ngẫu nhiên 60 bệnh nhân POI thể thận hư huyết ứ thành các nhóm điều trị. Kết quả nghiên cứu cho thấy điện châm kết hợp Femoston và bài thuốc Lão suy điều bổ thang (早衰调补汤) có hiệu quả vượt trội hơn nhóm đối chứng (chỉ dùng Femoston + Lão suy điều bổ Thang) trong việc: cải thiện các triệu chứng lâm sàng như bốc hỏa, ra mồ hôi trộm; làm giảm nồng độ FSH huyết thanh.

Điều trị phối hợp cấy chỉ tại huyệt

Trữ Chí Yến đã áp dụng phương pháp bổ thận điều Xung kết hợp cấy chỉ tại huyệt để điều trị POI.

Hiệu quả điều trị của nhóm phối hợp cao hơn cả:

• Nhóm B: chỉ dùng thuốc thang Y học cổ truyền.
• Nhóm C: chỉ điều trị bằng cấy chỉ tại huyệt.

Tỷ lệ hiệu quả lần lượt là:

• 80,0% (điều trị phối hợp);
• 60,0% (chỉ dùng thuốc);
• 40,0% (chỉ cấy chỉ);

sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,01).

Ngoài ra, nhóm điều trị phối hợp còn cải thiện rõ rệt:

• nồng độ hormon sinh dục;
• tình trạng kinh nguyệt;
• các triệu chứng theo Y học cổ truyền.

Qua đó thúc đẩy sự phát triển của nội mạc tử cung, sự phát triển của nang noãn, từ đó nâng cao tỷ lệ mang thai.

Cho đến nay, y học hiện đại vẫn chưa làm sáng tỏ hoàn toàn nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của suy giảm chức năng buồng trứng sớm (POI). Phương pháp điều trị chủ yếu hiện nay là liệu pháp bổ sung hormon, tuy nhiên việc sử dụng kéo dài các chế phẩm hormon sinh dục có thể làm tăng nguy cơ huyết khối – tắc mạch cũng như làm gia tăng nguy cơ ung thư. Trong khi đó, Y học cổ truyền có nhiều phương pháp điều trị đặc sắc đối với POI, chủ yếu bao gồm: điều trị nội khoa bằng thuốc Y học cổ truyền; điều trị ngoại khoa như châm cứu, cấy chỉ tại huyệt và các phương pháp khác.

Trên lâm sàng, việc biện chứng luận trị và áp dụng các phương pháp điều trị tổng hợp có thể cải thiện rõ rệt: tình trạng kinh nguyệt; chức năng dự trữ buồng trứng; đồng thời duy trì hiệu quả điều trị trong thời gian dài.

Cùng với sự phát triển của xã hội, trình độ học vấn của phụ nữ ngày càng được nâng cao, vai trò của phụ nữ trong lao động sản xuất cũng ngày càng lớn. Bên cạnh đó, họ vẫn phải cân bằng giữa công việc, gia đình và gánh nặng sinh sản. Trong bối cảnh tuổi sinh con ngày càng muộn, áp lực công việc và cuộc sống ngày càng gia tăng, cùng với sự nâng cao nhận thức về bệnh tật và chăm sóc sức khỏe, công tác chẩn đoán và điều trị POI trên lâm sàng cần tiếp tục được hoàn thiện.

Bài tổng quan này đã hệ thống hóa các phương pháp điều trị Y học cổ truyền thường được sử dụng đối với POI cùng với cơ sở lý luận của từng phương pháp, nhằm cung cấp tài liệu tham khảo cho thực hành lâm sàng.

Tài liệu tham khảo

黑龙江中医药大学研究生院，黑龙江 哈尔滨. 中医治疗早发性卵巢功能不全的研究进展.  临床医学进展, 2023, 13(10), 16923-16928。

Bài viết Suy buồng trứng sớm góc nhìn của Đông y đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Chứng Can khí uất kết là gì?

Can khí uất kết (còn gọi là Can uất, Can khí trệ, Can uất khí trệ) là một chứng hậu cơ bản và phổ biến nhất trong Y học cổ truyền, hình thành khi chức năng sơ tiết của tạng Can bị rối loạn (sơ tiết bất cập), làm khí cơ ở kinh Can bị tắc trệ, không lưu thông thông suốt, dẫn đến khí dồn nén, uất kết bên trong.

Trong xã hội hiện đại, do áp lực tâm lý gia tăng, chứng này ngày càng gặp nhiều trên lâm sàng.

Đặc tính sinh lý của tạng Can liên quan đến bệnh

Nguyên nhân gây Can khí uất kết

Tình chí nội thương – nguyên nhân hàng đầu

• Căng thẳng tâm lý (stress), lo nghĩ, ưu tư kéo dài.
• Giận dữ, uất ức bị kìm nén lâu ngày (“Nộ thương Can”).
• Áp lực tinh thần, ức chế tâm lý mạn tính.

→ Tình chí thất điều trực tiếp làm tổn thương Can khí, khiến Can mất tính nhu hòa và năng lực điều hòa khí cơ.

Nền tảng thể chất (bẩm thụ)

• Thể chất âm huyết bất túc, Can huyết thiếu hụt → Can mất nuôi dưỡng, mất nhu hòa.
• Can khí vốn thiên vượng (thiên lệch) → dễ bị kích động bởi hoàn cảnh.
• Tỳ Vị hư yếu → nguồn sinh hóa khí huyết kém, Can không được nuôi dưỡng.

Ngoại tà, bất nội ngoại nhân và bệnh mạn tính

• Ngoại tà (phong, thấp, nhiệt) ứ trệ lâu ngày ở kinh Thiếu dương / Can Đởm.
• Chấn thương cơ học, bệnh lý mạn tính vùng gan mật.
• Sinh hoạt thất thường, làm việc quá sức.

→ Các yếu tố này cản trở đường vận hành của kinh khí Can Đởm.

Cơ chế bệnh sinh và diễn biến bệnh chứng

Cơ chế cốt lõi

Các nguyên nhân (tình chí, thể chất, ngoại tà) tác động khiến Can mất sơ tiết dẫn đến khí cơ kinh Can tắc trệ hình thành Can khí uất kết. Khi Can khí không được giải tỏa, thư sướng sẽ dẫn đến các vấn đề sức khỏe khác tại các tạng phủ.

Các hướng chuyển biến bệnh lý

Khí trệ tại kinh Can (biểu hiện tại chỗ)

Kinh khí tắc nghẽn tại đường tuần hành của kinh Can Đởm → trướng đau vùng ngực sườn, vú, bụng dưới, bộ phận sinh dục.

Mộc hoành nghịch phạm Thổ (Can Tỳ / Can Vị bất hòa)

• Can phạm Tỳ: Tỳ mất kiện vận → trướng bụng, chán ăn, tiêu chảy (Thống tả).
• Can phạm Vị: Vị mất hòa giáng → đau thượng vị từng cơn, ợ hơi, ợ chua, nôn, trào ngược (Vị quản thống).

Can uất hóa hỏa (khí uất hóa nhiệt)

Khí uất lâu ngày tích tụ sinh nhiệt → hóa hỏa → hỏa bốc lên thượng tiêu: nhức đầu, mắt đỏ, đắng miệng, họng khô, bồn chồn, dễ cáu giận, mất ngủ; hỏa nung nấu tân dịch thành đàm, quấy nhiễu tâm thần.

Khí trệ sinh đàm (Đàm khí giao trở)

Can uất cản trở Tỳ vận hóa thủy thấp → thấp ngưng thành đàm; đàm kết hợp khí uất:

• Giao kết ở hầu họng → Mai hạch khí (vướng nghẹn như có hạt mận).
• Tích tụ thành u cục → u xơ tuyến vú (nhũ hạch), bướu cổ (anh lựu).
• Quấy rối thần minh → rối loạn thần kinh, ảo giác.

Khí trệ huyết ứ

“Khí là soái của huyết, khí hành thì huyết hành” – khí trệ lâu ngày → huyết hành tắc nghẽn → ứ huyết: đau nhói cố định, kinh nguyệt sẫm màu có cục, lâu ngày thành trưng hà, tích tụ (khối u).

Hao tổn âm huyết

Uất hỏa thiêu đốt lâu ngày → tổn hại Can Thận âm huyết: mắt khô, chóng mặt, lưng gối mỏi.

Biểu hiện của chứng Can khí uất kết

Chủ chứng (dấu hiệu nhận biết cốt lõi)

Kiêm chứng theo tạng phủ

• Tỳ Vị: ăn kém, trướng bụng, buồn nôn, ợ hơi, ợ chua, đại tiện thất thường (lúc lỏng lúc táo).
• Phụ khoa: kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh, trướng đau vú trước kỳ kinh, u cục ở vú.
• Nam khoa: trướng đau vùng sinh dục, đau khi xuất tinh, lo âu.
• Hạ tiêu: thiếu phúc trướng đau; bí tiểu do khí trệ (long bế).

Lưỡi và mạch

• Lưỡi: chất lưỡi nhạt hồng hoặc hơi tối; rêu mỏng trắng (hóa hỏa thì rêu hơi vàng).
• Mạch: Huyền (căng như dây đàn) – dấu hiệu đặc trưng nhất của bệnh tạng Can; hóa hỏa thì huyền sác.

Yếu điểm chẩn đoán

Tinh thần uất ức + trướng đau ngực sườn di chuyển, tăng khi tức giận + hay thở dài + mạch huyền.

Các chứng bệnh thường có chứng hậu Can khí uất kết 

Chẩn đoán phân biệt

Can khí uất kết thuộc nhóm “nhân thực trí uất” (do thực chứng gây uất) – tức là thực chứng, cần phân biệt với:

• Can khí nghịch (Can khí hoành nghịch): sơ tiết thái quá, khí bốc ngược xâm phạm tạng khác.
• Can khí hư: sơ tiết bất lực do tinh khí Can suy – thuộc “nhân hư trí uất” (hư chứng).

Điều trị Can khí uất kết

Nguyên tắc điều trị (pháp trị)

Dựa trên học thuyết “Mộc uất đạt chi” (木郁达之 – Mộc bị uất thì phải làm cho thông đạt):

• Pháp cốt lõi: Sơ Can giải uất (Sơ Can lý khí).
• Kiêm trị theo biến chứng:
  • Kiện Tỳ – khi Can Tỳ bất hòa
  • Dưỡng huyết nhu Can – khi kiêm huyết hư
  • Thanh nhiệt tả hỏa – khi Can uất hóa hỏa
  • Hóa đàm tán kết – khi kiêm đàm uất
  • Hoạt huyết hóa ứ – khi kiêm huyết ứ
  • Tư âm sơ Can – khi Can âm hư kèm khí uất

Phương dược theo từng thể

• Thể khí trệ đơn thuần – Sài hồ sơ can tán (Cảnh Nhạc toàn thư)
• Thể Can uất Tỳ hư, huyết hư – Tiêu dao tán (Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương)
• Thể Can uất hóa hỏa – Đan chi tiêu dao tán (Y tông kim giám)
• Thể Đàm khí giao trở – Bán hạ hậu phác thang (Kim quỹ yếu lược)
• Thể khí trệ huyết ứ – Huyết phủ trục ứ thang (Y lâm cải thác)
• Thể Can Tỳ bất hòa gây tiêu chảy – Thống tả yếu phương (Cảnh Nhạc toàn thư)
• Thể Can âm hư kèm khí uất – Nhất quán tiễn

Vai trò các vị thuốc then chốt

Châm cứu – bấm huyệt

Huyệt chủ đạo (châm tả – giải uất, thanh nhiệt):

Bộ huyệt kinh điển: Tứ Quan (Hợp Cốc + Thái Xung hai bên) phối hợp Bách Hội, Ấn Đường, Đản Trung, Kỳ Môn để khai thông khí huyết, an thần.

Huyệt phối hợp (châm bổ / hòa – khi kiêm Tỳ hư, huyết hư): Tỳ Du (BL20), Can Du (BL18), Cách Du (BL17), Túc Tam Lý (ST36), Tam Âm Giao (SP6), Khí Hải (CV6).

Dưỡng sinh và điều tiết tình chí

• Tình chí liệu pháp: giữ tinh thần lạc quan, thư thái; tránh giận dữ, uất ức kéo dài; chủ động chia sẻ, giải tỏa áp lực tâm lý.
• Vận động: khí công, thiền định, yoga, dưỡng sinh, bài tập thở sâu 4 thì giúp khí cơ lưu thông, giải tỏa uất khí vùng ngực hoành.
• Ăn uống: tránh cay nóng, béo ngọt, dầu mỡ, rượu bia và chất kích thích – vì dễ sinh thấp nhiệt, kích động Can hỏa, làm bệnh nặng thêm.

Can khí uất kết không chỉ là một chứng hậu đơn lẻ mà còn là “gốc rễ” của nhiều rối loạn lan tỏa sang Tỳ Vị, tâm thần, phụ khoa và huyết mạch nếu không được giải tỏa kịp thời. Nhận biết sớm các dấu hiệu đặc trưng — tình chí uất ức, trướng đau ngực sườn tăng khi căng thẳng, hay thở dài, mạch huyền — là chìa khóa để can thiệp đúng lúc. Điều trị theo Y học cổ truyền với pháp sơ Can giải uất làm cốt lõi, kết hợp linh hoạt các bài thuốc kinh điển như Sài hồ sơ can tán, Tiêu dao tán, Đan chi tiêu dao tán cùng châm cứu và điều tiết tình chí đã cho thấy hiệu quả bền vững trong thực tiễn lâm sàng. Tuy nhiên, Đông y luôn nhấn mạnh “biện chứng luận trị” — mỗi thể bệnh cần một phương pháp riêng, vì vậy người bệnh nên đến cơ sở Y học cổ truyền uy tín để được thầy thuốc thăm khám và kê đơn phù hợp thay vì tự ý dùng thuốc. Song song với điều trị, giữ tinh thần thư thái, vận động đều đặn và ăn uống điều độ chính là cách phòng ngừa Can khí uất kết hiệu quả và lâu dài nhất.

Bài viết Can khí uất kết – 肝气郁结 đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Y án lịch sử: Chứng bệnh đột ngột của Từ Hi Thái Hậu

Vào năm Đồng Trị thứ sáu, một biến cố y khoa đã làm chấn động Tử Cấm Thành: Từ Hi Thái hậu đột ngột ngất lịm ngay sau khi dùng ngự thiện. Khi các ngự y tiến hành chẩn mạch, họ đối mặt với một bệnh cảnh lâm sàng vô cùng phức tạp. Mạch tượng của Thái hậu căng cứng như dây đàn (mạch huyền), chất lưỡi đỏ, nhưng tuyệt nhiên không có biểu hiện của ngoại cảm phong hàn hay các chứng bệnh ngoại lai thông thường.

Quá trình tiến triển của bệnh cho thấy, do gánh nặng triều chính và áp lực từ các chiến báo liên tiếp, Thái hậu đã rơi vào trạng thái căng thẳng tâm lý (stress) tột độ và kéo dài. Tình trạng này âm thầm tàn phá hệ thống sinh lý của bà, khởi phát bằng những rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng: từ chán ăn, buồn nôn, chướng bụng cho đến việc hoàn toàn mất khả năng dung nạp thức ăn. Kèm theo đó là hội chứng suy nhược thần kinh rõ rệt với các biểu hiện trằn trọc mất ngủ, dễ kích động, cáu gắt, trướng tức vùng hạ sườn hai bên và tinh thần suy sụp.

Đứng trước tình trạng nguy kịch của người đứng đầu vương triều, Thái y viện đã tiến hành nhiều phác đồ điều trị nhưng đều đi vào bế tắc. Phép Ôn bổ với Thập Toàn Đại Bổ Thang khiến uất nhiệt bốc lên, bệnh nhân bứt rứt, nóng bừng toàn thân. Phép Phát hãn (giải biểu) lại làm tổn thương tân dịch, dẫn đến tình trạng khô miệng và lở loét niêm mạc. Cơ thể người bệnh ngày một suy kiệt, tựa như ngọn đèn cạn dầu trước gió.

Bước ngoặt của y án chỉ xuất hiện khi triều đình bí mật triệu danh y Mã Bồi Chi từ trấn Mạnh Hà (tỉnh Giang Tô) vào kinh khẩn cấp. Tại quê nhà, vị y sư này được dân gian tôn xưng với biệt danh “Bán Tiên”. Không phải vì tài bói toán thần bí, mà bởi khả năng biện chứng luận trị vô cùng sắc bén, luôn nhìn thấu được căn nguyên tâm lý ẩn giấu đằng sau các triệu chứng thực thể.

Khác với các ngự y tiền nhiệm, Mã Bồi Chi sau khi vào cung không vội vàng kê đơn. Thay vào đó, ông khai thác kỹ yếu tố tình chí (tâm lý) qua việc dò hỏi cận thần Lý Liên Anh về trạng thái cảm xúc của Thái hậu trước khi phát bệnh. Khi nhận ra bệnh nhân đã phải chịu đựng những cơn thịnh nộ và lo âu dồn nén triền miên vì tấu chương tiền tuyến, vị danh y lập tức chẩn đoán chính xác cơ chế sinh bệnh: Đây chính là chứng Can khí uất kết.

Theo y lý cổ truyền, áp lực tâm lý kéo dài đã làm đình trệ chức năng sơ tiết của tạng Can. Khí cơ bị dồn nén lâu ngày dẫn đến hiện tượng “Can mộc khắc Tỳ thổ”, làm tê liệt chức năng vận hóa của hệ tiêu hóa, từ đó sinh ra hàng loạt rối loạn toàn thân. Đứng trước cơ chế này, Mã Bồi Chi quyết định can thiệp bằng phương thuốc kinh điển Tiêu Dao Tán với phép trị cốt lõi: Sơ can giải uất, Kiện tỳ dưỡng huyết.

Kết quả điều trị lâm sàng diễn ra vô cùng ngoạn mục: Đích thân Mã Bồi Chi dâng bát thuốc đầu tiên. Ngay sau khi dùng thuốc, luồng khí bị uất nghẹn nơi lồng ngực Thái hậu suốt nhiều ngày dường như được tháo mở, bệnh nhân bật ra một tiếng ợ dài. Ngay lập tức, cảm giác chèn ép vùng ngực và hạ sườn giảm hẳn, hô hấp trở nên nhẹ nhõm.

Quá trình phục hồi sinh lý diễn ra nhanh chóng theo từng ngày:

• Sau 3 ngày: Chức năng vận hóa của tỳ vị được khôi phục, Thái hậu bắt đầu có cảm giác đói và chủ động yêu cầu dùng một bát mì sợi – dấu hiệu cho thấy hệ tiêu hóa đã dung nạp lại thức ăn.
• Sau 7 ngày: Thể trạng và tinh thần bình phục hoàn toàn. Vị Thái hậu từng nằm liệt giường đã có thể nhàn nhã dạo bước ngắm hoa trong Ngự Hoa Viên, thậm chí khe khẽ ngân nga vài điệu hát.

Giai thoại y khoa ghi lại, sau khi khỏi bệnh, Từ Hi Thái hậu từng vô cùng tâm đắc mà cảm khái:

“Nếu đây gọi là Tiêu Dao, thì quả thật ai cũng nên uống một lần. Uống xong, cảm giác như hóa thành thần tiên, mọi phiền não nơi trần thế đều tan biến.”

Nhờ chẩn đoán chính xác căn nguyên bệnh lý do tình chí và ứng dụng thành công y lý cổ truyền vào một ca bệnh nội tiết thần kinh phức tạp, danh tiếng của Mã Bồi Chi nhanh chóng vang xa khắp thiên hạ. Y án này không chỉ làm rạng danh phái y học Mạnh Hà mà còn để lại bài học kinh điển về mối liên hệ mật thiết giữa tâm lý và sinh lý trong thực hành y khoa.

Biện chứng luận trị và Nguyên lý Dược lý học

Trong học thuyết Ngũ hành và tạng tượng của Y học cổ truyền, tạng Can chủ về sơ tiết (điều hòa khí cơ và cảm xúc). Khi tâm lý căng thẳng quá độ, chức năng sơ tiết bị đình trệ, dẫn đến “Can khí uất kết”. Tình trạng này kéo dài sẽ ảnh hưởng đến tạng Tỳ (tương khắc mộc – thổ), làm suy giảm chức năng vận hóa thức ăn, gây ra các rối loạn tiêu hóa và suy nhược cơ thể.

Để can thiệp, pháp trị cốt lõi không phải là đại bổ hay công tả, mà là Sơ can giải uất, Kiện tỳ dưỡng huyết. Mã Bồi Chi đã áp dụng phương thuốc kinh điển Tiêu Dao Tán (trích từ Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương đời Tống) với cấu trúc phân quân – thần – tá – sứ chặt chẽ:

• Sài hồ (Quân dược): Sơ can, giải uất, điều hòa khí cơ, đóng vai trò giải phóng sự ứ trệ tại tạng Can.

• Đương quy, Bạch thược (Thần dược): Dưỡng huyết, nhu can. Hai vị thuốc này cung cấp phần âm huyết để trung hòa trạng thái cường dương do uất nhiệt gây ra.

• Bạch truật, Phục linh (Tá dược): Kiện tỳ, ích khí, phục hồi chức năng tiêu hóa, giúp cơ thể tái tạo năng lượng và hấp thu dinh dưỡng.

• Bạc hà (Sứ dược): Hỗ trợ Sài hồ sơ tán uất nhiệt ở thượng tiêu, giảm cảm giác bức bối vùng ngực.

Việc sử dụng Tiêu Dao Tán giúp giải phóng khí uất, phục hồi chức năng tiêu hóa và cân bằng trạng thái tâm sinh lý. Trên thực tế lâm sàng, y án ghi nhận bệnh nhân đã giảm triệu chứng tức ngực ngay sau liều đầu tiên và phục hồi hoàn toàn chức năng tiêu hóa cũng như thần kinh trong vòng một tuần.

Ý nghĩa lâm sàng trong Y học hiện đại

Chứng lý “Can khí uất kết” mô tả trong y án có sự tương đồng sâu sắc với các rối loạn tâm căn (psychosomatic disorders), rối loạn thần kinh thực vật, và các hội chứng liên quan đến stress mãn tính trong y học hiện đại.

Các biểu hiện như cáu gắt, co thắt cơ vùng hạ sườn, rối loạn nhu động ruột, và hội chứng ruột kích thích (IBS) đều là hệ quả của việc trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA) bị kích thích liên tục. Trong điều trị lâm sàng hiện đại, Tiêu Dao Tán vẫn được ứng dụng rộng rãi kết hợp với các liệu pháp tâm lý để điều hòa chức năng hệ thần kinh tự chủ, cải thiện vi tuần hoàn ruột và hỗ trợ điều trị các rối loạn trầm cảm hoặc lo âu do áp lực tâm lý kéo dài.

Giai thoại về Từ Hi Thái hậu có thể chưa được kiểm chứng hoàn toàn về mặt sử liệu, nhưng thông điệp mà nó truyền tải vẫn còn nguyên giá trị: cảm xúc kéo dài có thể ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe. Trong lý luận Đông y, khi can khí uất kết, chức năng sơ tiết của gan suy giảm sẽ tác động đến tỳ vị, từ đó xuất hiện các biểu hiện như chán ăn, đầy bụng, tức hạ sườn, mất ngủ, mệt mỏi hay dễ cáu gắt.

Chính vì vậy, Tiêu Dao Tán được xem là một trong những danh phương kinh điển của Đông y trong phép sơ can giải uất, dưỡng huyết kiện tỳ và điều hòa khí huyết đối với những trường hợp phù hợp với biện chứng.

Bài viết Tiêu Dao Tán – Phương thuốc kinh điển cứu mạng Từ Hi Thái Hậu đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Rối loạn cương dương ảnh hưởng đến khoảng 18 triệu nam giới tại Hoa Kỳ, và cùng với sự già hóa dân số, số người mắc bệnh được dự đoán sẽ ngày càng gia tăng. Có nhiều yếu tố nguy cơ gây rối loạn cương dương, đặc biệt ở nam giới dưới 60 tuổi. Nhóm bệnh nhân này thường đồng thời có các yếu tố nguy cơ hoặc bệnh lý liên quan đến bệnh tim mạch (CVD), bao gồm hút thuốc lá, béo phì, lối sống ít vận động, đái tháo đường, tăng huyết áp, tăng lipid máu và hội chứng chuyển hóa.

Rối loạn cương dương có thể được xem như một dấu hiệu cảnh báo sớm của bệnh tim mạch, đồng thời có thể là một chỉ dấu quan trọng giúp nhận diện các yếu tố nguy cơ tim mạch [3]. Việc giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch chủ yếu dựa vào các biện pháp thay đổi lối sống, trong đó có chế độ ăn uống lành mạnh. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa rõ liệu một chế độ ăn uống lành mạnh có thực sự liên quan đến việc giảm nguy cơ rối loạn cương dương hay không.

Hiện nay có nhiều phương pháp điều trị rối loạn cương dương, bao gồm liệu pháp tâm lý – tình dục, đặt thể hang nhân tạo, tái thông mạch máu, thiết bị hút chân không, tiêm thuốc hoạt mạch vào thể hang và điều trị bằng thuốc đường uống. Tuy nhiên, các phương pháp này có thể gây ra một số tác dụng phụ như đau dương vật, rối loạn chức năng tim mạch và điếc.

Nhóm thuốc được sử dụng phổ biến nhất là thuốc ức chế phosphodiesterase type 5 (PDE5), với tỷ lệ đáp ứng điều trị trên lâm sàng khoảng 75%–80%. Đối với những nam giới có chống chỉ định hoặc đáp ứng kém với thuốc ức chế PDE5, cần cân nhắc các phương pháp điều trị khác.

Bài viết này thông qua việc tổng hợp các tài liệu liên quan đến điều trị rối loạn cương dương nhằm tìm hiểu những tiến triển nghiên cứu mới nhất trong lĩnh vực này.

Các yếu tố nguy cơ của Rối loạn cương dương

Rối loạn cương dương là một dạng rối loạn chức năng tình dục nam giới phổ biến, với tỷ lệ mắc bệnh tăng theo tuổi.

Một phân tích gần đây về tỷ lệ mắc các rối loạn chức năng tình dục cho thấy, tỷ lệ rối loạn cương dương ở nam giới dưới 40 tuổi là 1%–10%, ở nam giới 40–49 tuổi là 2%–9%, tăng lên 20%–40% ở nhóm 60–69 tuổi và cao nhất ở nam giới trên 70 tuổi, khoảng trên 50%.

Các yếu tố nguy cơ của rối loạn cương dương bao gồm hút thuốc lá, thiếu hoạt động thể chất, béo phì, uống rượu quá mức, sử dụng các thuốc hoặc chất gây nghiện và một số yếu tố khác.

Các nghiên cứu theo dõi trên nhân viên y tế cho thấy một số yếu tố liên quan đến lối sống, bao gồm hoạt động thể chất và các bài tập giảm cân, có thể giúp duy trì chức năng cương dương.

Đái tháo đường là một trong những yếu tố nguy cơ phổ biến nhất của rối loạn cương dương. Nam giới mắc đái tháo đường có nguy cơ bị rối loạn cương dương cao gấp khoảng 3 lần so với nam giới không mắc đái tháo đường; đồng thời mức độ triệu chứng cũng nghiêm trọng hơn. Có tới 75% bệnh nhân đái tháo đường có thể bị ảnh hưởng bởi rối loạn cương dương.

Ngoài ra, tình trạng rối loạn cương dương còn có mối liên hệ với bệnh tim mạch, tăng huyết áp, tăng lipid máu và hội chứng chuyển hóa. Những yếu tố này có thể được cải thiện ở mức độ nhất định thông qua việc điều chỉnh lối sống và thay đổi trạng thái tâm lý.

Điều trị rối loạn cương dương bằng Tây y

Điều trị bằng thuốc

Những thay đổi sinh lý dẫn đến cương dương phụ thuộc vào việc cơ thể nhận được kích thích thần kinh, từ đó giải phóng nitric oxide (NO).

Nitric oxide kích thích guanylate cyclase (GC), xúc tác quá trình chuyển đổi guanosine triphosphate (GTP) thành cyclic guanosine monophosphate (cGMP). cGMP gây giãn cơ trơn, làm tăng lượng máu đi vào dương vật và thúc đẩy quá trình cương dương.

Phân tử phosphodiesterase type 5 (PDE5) có khả năng phân giải cGMP, từ đó giúp dương vật trở về trạng thái mềm.

Thuốc đường uống là phương pháp điều trị hàng đầu đối với rối loạn cương dương mà việc thay đổi lối sống không thể giải quyết hoàn toàn. Thuốc thường được uống trước khi quan hệ tình dục.

Nhóm thuốc này ức chế PDE5, giúp duy trì nồng độ cGMP ở mức cao và thúc đẩy sự cương cứng. Trong số các thuốc ức chế PDE5, sildenafil là thuốc được sử dụng phổ biến nhất. Các thuốc ức chế PDE5 khác bao gồm tadalafil, vardenafil và một số thuốc khác.

Điểm khác biệt của tadalafil so với các thuốc khác là thuốc có thời gian hấp thu lâu hơn và thời gian bán thải dài hơn, do đó duy trì tác dụng trong cơ thể lâu hơn.

Hiện nay, tadalafil dạng viên là một trong những thuốc được phê duyệt để điều trị rối loạn cương dương hàng ngày. Ngoài ra, thuốc còn có thể cải thiện các triệu chứng đường tiết niệu dưới ở bệnh nhân tăng sản lành tính tuyến tiền liệt.

Để các thuốc này phát huy tác dụng, đường dẫn truyền của hệ thần kinh phải còn nguyên vẹn, đồng thời bệnh nhân cần có một mức độ kích thích tình dục nhất định để làm tăng nồng độ NO và cGMP trong mô dương vật.

Do đó, ở những bệnh nhân đái tháo đường nặng có bệnh lý thần kinh ngoại biên, hoặc những bệnh nhân đã được phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt căn do ung thư tuyến tiền liệt, các dây thần kinh liên quan đến chức năng cương có thể bị tổn thương, khiến những thuốc này giảm hiệu quả hoặc không có tác dụng.

Ngoài ra, bệnh nhân đang sử dụng thuốc nitrate để điều trị đau ngực không được sử dụng các thuốc ức chế PDE5 đường uống. Khi phối hợp thuốc ức chế PDE5 với thuốc chẹn thụ thể α (alpha-blocker) cũng cần thận trọng, vì các thuốc này có thể được sử dụng để điều trị tăng huyết áp và các triệu chứng đường tiết niệu dưới.

Theo các tài liệu liên quan, sildenafil và tadalafil có hiệu quả điều trị và tác dụng phụ tương tự nhau. Tuy nhiên, tadalafil còn có tác động tích cực đến một số khía cạnh tâm lý, bao gồm mức độ hài lòng của bệnh nhân đối với việc điều trị rối loạn cương dương.

Một số bằng chứng cho thấy việc kết hợp tadalafil với sildenafil có thể cải thiện chức năng cương, đặc biệt ở những nam giới bị rối loạn cương dương nghiêm trọng.

Ngoài ra, đối với những nam giới khó sử dụng thuốc ức chế PDE5 đúng thời điểm trước khi quan hệ tình dục hoặc gặp tác dụng phụ khi sử dụng thuốc liều cao theo nhu cầu, tadalafil có thể được sử dụng mỗi ngày một lần. Điều này giúp tăng khả năng tuân thủ điều trị và giảm tác dụng phụ, từ đó có thể cải thiện hiệu quả điều trị bằng thuốc.

Gần đây có một số tranh luận về việc liệu các thuốc này có làm tăng nguy cơ ung thư da hắc tố (melanoma) hoặc ung thư tuyến tiền liệt hay không. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng ủng hộ mối liên quan này. Các thuốc ức chế PDE5 vẫn được sử dụng phổ biến và được khuyến nghị là phương pháp điều trị hàng đầu đối với rối loạn cương dương.

Tiêm vào thể hang

Tiêm thuốc vào thể hang (intracavernosal injections – ICIs) là một phương pháp thay thế cho thuốc đường uống trong điều trị rối loạn cương dương.

Với phương pháp này, thuốc được tiêm trực tiếp vào thể hang của dương vật ở vùng gốc bên ngoài dương vật, đồng thời cần tránh bó mạch thần kinh ở mặt lưng và niệu đạo ở mặt bụng.

Thuốc tiêm được sử dụng phổ biến nhất là prostaglandin E1 (PGE1). Thuốc kích thích cyclic adenosine monophosphate (cAMP), từ đó gây giãn cơ trơn và thúc đẩy quá trình cương dương.

Prostaglandin E1, còn được gọi là alprostadil, là thuốc tiêm đơn chất đã được FDA phê duyệt.

Thuốc này cũng có thể được phối hợp với một hoặc hai loại thuốc khác, chẳng hạn như phentolamine, tạo thành các phác đồ tiêm được sử dụng trong điều trị rối loạn cương dương.

Mặc dù tiêm vào thể hang có tính xâm lấn cao hơn một chút, nhưng đối với một số bệnh nhân có thể chống chỉ định với thuốc đường uống, chẳng hạn như người vừa trải qua cơn nhồi máu cơ tim hoặc người không dung nạp được thuốc đường uống, tiêm vào thể hang có thể là lựa chọn phù hợp hơn so với điều trị bằng thuốc uống.

Do các thuốc này tác động trực tiếp tại vị trí gây cương, chúng có thể đạt hiệu quả tốt hơn ở những bệnh nhân có tổn thương thần kinh ảnh hưởng đến quá trình kích thích cương dương.

Trở ngại lớn đối với phương pháp này là bệnh nhân có thể cảm thấy căng thẳng và lo lắng khi phải tiêm vào dương vật. Vì vậy, trước khi thực hiện tiêm, nhân viên y tế cần giúp bệnh nhân giảm bớt căng thẳng, giải thích đầy đủ và khuyến khích bệnh nhân phối hợp tích cực trong quá trình điều trị.

Thay đổi lối sống

Các biện pháp thay đổi lối sống, chẳng hạn như tăng cường hoạt động thể chất, duy trì chế độ ăn uống lành mạnh và giảm lượng calo tiêu thụ, có liên quan đến sự cải thiện chức năng cương dương ở nam giới nói chung.

Một nghiên cứu trên 110 bệnh nhân béo phì bị rối loạn cương dương cho thấy nhóm can thiệp tham gia chương trình giảm cân, bao gồm tư vấn chế độ ăn uống cá nhân hóa và hướng dẫn tập luyện, đồng thời được kiểm tra và tư vấn định kỳ với chuyên gia dinh dưỡng và huấn luyện viên cá nhân. Khuyến nghị về chế độ ăn uống được xây dựng riêng cho từng bệnh nhân dựa trên nhật ký thực phẩm được thu thập liên tục trong 3 ngày. Trong khi đó, nam giới thuộc nhóm đối chứng chỉ nhận được những thông tin chung bằng lời nói và văn bản về lựa chọn thực phẩm lành mạnh và tập luyện, nhưng không được cung cấp kế hoạch cá nhân hóa cụ thể. Sau 2 năm, những nam giới được phân ngẫu nhiên vào nhóm can thiệp có mức giảm cân rõ rệt, tăng hoạt động thể chất, cải thiện tốt hơn các chỉ số sinh lý liên quan đến rối loạn chức năng nội mô, đồng thời điểm đánh giá rối loạn cương dương được cải thiện đáng kể so với nam giới trong nhóm đối chứng. Khi tiếp tục đánh giá và xếp hạng nam giới dựa trên mức độ đạt được các mục tiêu can thiệp thành công, chẳng hạn như giảm cân, giảm lượng chất béo bão hòa, tăng lượng chất béo không bão hòa đơn, tăng lượng chất xơ và duy trì hoạt động thể chất ở mức vừa phải, người ta nhận thấy có mối tương quan chặt chẽ giữa mức độ đạt được các mục tiêu can thiệp và mức độ phục hồi chức năng cương dương. Ngoài ra, so với nhóm đối chứng, số lượng nam giới không còn bị rối loạn cương dương ở nhóm được can thiệp thay đổi lối sống cũng cao hơn đáng kể.

Điều trị rối loạn cương dương bằng Y học cổ truyền

Phương pháp dùng thuốc

Nhân sâm

Nhân sâm là một loại thảo dược có nguồn gốc từ các loài thuộc chi Panax. Nhân sâm được đặt tên dựa theo nguồn gốc địa lý, trong đó nhân sâm châu Á và nhân sâm châu Mỹ là hai loại được nghiên cứu nhiều nhất.

Chiết xuất và bột nhân sâm thường được sử dụng trong các bài thuốc Đông y, có tác dụng phù chính, tráng dương, hòa trung, bổ khí, từ đó giúp tăng cường chức năng tình dục và cải thiện sự thỏa mãn tình dục.

Nhân sâm được sử dụng để cải thiện chức năng tình dục và là một trong những thành phần được sử dụng phổ biến nhất trong các sản phẩm chăm sóc sức khỏe dành cho nam giới bị rối loạn cương dương.

Các thành phần hoạt tính sinh học quan trọng của nhân sâm bao gồm ginsenosid (nhân sâm saponin). Theo các báo cáo, những hợp chất này có khả năng làm tăng hoạt tính của enzym nitric oxide synthase (NOS) và thúc đẩy lưu lượng máu đến thể hang của dương vật.

Một nghiên cứu đánh giá cơ chế tác dụng của chiết xuất quả nhân sâm trên mô hình chuột cho thấy dược liệu này có thể thúc đẩy sự phát triển của thể hang và làm tăng áp lực trong thể hang.

Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) sử dụng nhân sâm đã được tiến hành nhằm đánh giá hiệu quả của dược liệu này trong việc cải thiện chức năng cương dương.

Một nghiên cứu đã tiến hành phân tích gộp (meta-analysis) về ảnh hưởng của nhân sâm đối với chức năng cương dương, bao gồm 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Mặc dù có 6 trong số 7 thử nghiệm báo cáo sự cải thiện đáng kể chức năng cương dương, các nghiên cứu được đưa vào phân tích sử dụng liều lượng, chế độ bổ sung và đối tượng nghiên cứu khác nhau. Do đó, việc thiếu một phác đồ bổ sung được chuẩn hóa khiến khả năng khái quát hóa những kết quả này còn gặp khó khăn.

Ngoài ra, một số tác dụng phụ nhẹ như đau đầu, mất ngủ, đau bụng và táo bón đã được ghi nhận, nhưng không có phản ứng bất lợi nghiêm trọng nào được báo cáo.

Một hạn chế quan trọng khác khi sử dụng nhân sâm để điều trị rối loạn cương dương là ginsenosid phân bố không đồng đều trong cây nhân sâm. Điều này có thể dẫn đến sự không nhất quán về hàm lượng và nồng độ các hoạt chất trong những sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe được sản xuất từ chiết xuất nhân sâm.

Nhân sâm vẫn là một trong những thành phần Đông y được nghiên cứu rộng rãi nhất trong các sản phẩm nhằm cải thiện khả năng tình dục và chức năng cương dương, với nhiều thử nghiệm đã được tiến hành trên người.

So với giả dược, nhân sâm cho thấy một mức độ hiệu quả nhất định trong điều trị rối loạn cương dương.

Dâm dương hoắc

Dâm dương hoắc có chứa icariin, một hoạt chất được cho là có tác dụng cải thiện rối loạn cương dương. Dâm dương hoắc thường được sử dụng trong nhiều sản phẩm chăm sóc sức khỏe dành cho nam giới.

Icariin đã cho thấy hoạt tính ức chế phosphodiesterase type 5 (PDE5) trong các nghiên cứu in vitro.

Các nghiên cứu cho thấy icariin còn có khả năng thúc đẩy sự tăng sinh của cơ trơn và có tác dụng dinh dưỡng thần kinh (neurotrophic). Những đặc tính này có thể mang lại lợi ích đối với các trường hợp rối loạn cương dương khó điều trị liên quan đến tổn thương tế bào nội mô do tăng huyết áp hoặc đái tháo đường.

Phương pháp điều trị ngoài của Y học cổ truyền

Hiện nay, ngày càng có nhiều phương pháp điều trị thay thế được áp dụng trong điều trị rối loạn cương dương.

Châm cứu là phương pháp đưa kim vào da và các mô bên dưới tại những huyệt vị nhất định nhằm đạt mục đích điều trị hoặc phòng ngừa bệnh tật, và là một trong những bộ phận quan trọng của nền y học cổ truyền. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy, thông qua hoạt hóa hệ thần kinh trung ương và điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh, châm cứu có thể tạo ra những tác động tích cực đối với cơ chế bệnh sinh và sinh lý bệnh của rối loạn cương dương. Các nghiên cứu liên quan cho thấy châm cứu có thể được sử dụng như một phương pháp điều trị hỗ trợ thay thế đối với rối loạn cương dương có nguyên nhân tâm lý. Châm cứu có thể tác động đến cảm giác của bệnh nhân và có tác dụng điều hòa chức năng thần kinh trung ương. Việc giảm lo âu và giảm căng thẳng tâm lý có thể góp phần cải thiện rối loạn cương dương do yếu tố tâm lý. Châm cứu có khả năng đóng vai trò như một hiệu ứng giả dược mạnh, đồng thời có thể được sử dụng như một phương pháp điều trị hỗ trợ thay thế đối với rối loạn cương dương có nguồn gốc tâm lý. Một nghiên cứu cho thấy hiệu quả của châm cứu kết hợp với liệu pháp tâm lý rõ rệt hơn so với liệu pháp tâm lý đơn thuần. Vì vậy, có thể suy luận rằng châm cứu có khả năng trở thành một phương pháp điều trị hỗ trợ quan trọng đối với rối loạn cương dương do yếu tố tâm lý.

Rối loạn cương dương là một bệnh lý đặc trưng bởi tình trạng không thể duy trì sự cương cứng, còn được gọi là “liệt dương” (陽痿). Bệnh thường gây đau khổ về tâm lý cho người bệnh và làm giảm chất lượng cuộc sống của nam giới cũng như bạn tình. Trong những trường hợp nghiêm trọng, bệnh còn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần, trong khi các yếu tố tâm lý lại có thể khiến tình trạng rối loạn cương dương trở nên nặng hơn. Rối loạn cương dương thường gặp ở nam giới trên 40 tuổi, trong khi nam giới trẻ tuổi có mức độ hiểu biết tương đối hạn chế về bệnh lý này.

Các nguyên nhân thực thể bao gồm nguyên nhân mạch máu, nguyên nhân thần kinh, bệnh Peyronie (Peyronie’s disease – PD), tác dụng phụ của thuốc và các nguyên nhân khác. Nguyên nhân mạch máu chủ yếu liên quan đến bệnh tắc nghẽn động mạch khu trú. Các loại thuốc có thể gây ảnh hưởng đến chức năng cương dương bao gồm thuốc chống trầm cảm, thuốc chống viêm không steroid (NSAID), finasteride (Propecia), thuốc chống động kinh và thuốc chống loạn thần. Do đó, cần lựa chọn phương pháp điều trị khác nhau tùy theo từng nguyên nhân cụ thể. Thông qua việc trình bày có hệ thống về rối loạn cương dương, bài viết kỳ vọng cung cấp cơ sở bằng chứng khoa học cho công tác phòng ngừa và điều trị bệnh lý này.

Tài liệu tham khảo

唐 俊，张 瑞. 中西医治疗勃起功能障碍的研究进展. 中医学, 2023, 12(10), 2958-2963

Bài viết Những nghiên cứu mới về tiềm năng điều trị rối loạn cương dương của y học cổ truyền đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Rối loạn cương dương là gì?

Rối loạn cương dương (Erectile Dysfunction – ED) là tình trạng nam giới không thể đạt được hoặc duy trì độ cương của dương vật đủ để thực hiện một cuộc quan hệ tình dục thỏa mãn. Theo tài liệu, tình trạng này được xác định khi kéo dài từ 3 tháng trở lên.

ED không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tình dục mà còn tác động đáng kể đến chất lượng cuộc sống, tâm lý và mối quan hệ vợ chồng.

Đây là một bệnh lý có cơ chế phức tạp, liên quan đến nhiều hệ thống:

• Mạch máu
• Thần kinh
• Nội tiết
• Chuyển hóa
• Tâm lý
• Cơ quan sinh dục
• Thuốc đang sử dụng

Vì vậy, điều trị ED hiện nay cần tiếp cận theo hướng đa chuyên khoa, thay vì chỉ tập trung vào khả năng cương của dương vật.

Phân loại và nguyên nhân

Dựa theo nguyên nhân, ED có thể được chia thành:

• ED do tâm lý: Có thể liên quan đến đặc điểm nhân cách, stress tâm lý – xã hội, lo âu, trầm cảm và các yếu tố tâm lý khác như quan hệ bạn tình không hòa hợp, lo sợ thất bại khi quan hệ. Một số đặc điểm nhân cách liên quan đến vòng lặp “Quan hệ thất bại → lo âu → lần quan hệ tiếp theo thất bại → lo âu tăng lên”.
• ED thực thể: Bao gồm các yếu tố liên quan đến bệnh mạch máu (tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, bệnh mạch vành, rối loạn lipid máu…), thần kinh, nội tiết (testosterone thấp, tăng prolactin máu, rối loạn chức năng tuyến giáp…), chuyển hóa (đái tháo đường, béo phì) hoặc các bệnh lý tại cơ quan sinh dục (bệnh tuyến tiền liệt, bệnh Peyronie, chấn thương vùng chậu…) .
• ED hỗn hợp: là sự kết hợp của ED do tâm lý và ED thực thể. Ví dụ Đái tháo đường → tổn thương mạch máu → giảm cương → lo lắng → chức năng cương càng giảm.

Chẩn đoán và đánh giá

Khai thác bệnh sử

Bệnh sử bao gồm

• Tình trạng sinh hoạt tình dục
• Thời điểm khởi phát bệnh
• Quá trình phát triển và diễn biến bệnh
• Tiền sử phẫu thuật liên quan
• Tiền sử chấn thương
• Tình trạng hôn nhân
• Tiền sử bệnh mạn tính
• Tiền sử sử dụng thuốc
• Các phương pháp điều trị trước đây
• Tình trạng tinh thần và tâm lý

Cần hỏi thêm các thông tin:

• Độ cứng của dương vật khi cương
• Khả năng đưa dương vật vào âm đạo
• Thời gian duy trì cương, có bị mềm xuống giữa chừng hay không
• Tình trạng cương vào ban đêm và buổi sáng
• Lực xuất tinh
• Ham muốn tình dục
• Thủ dâm
• Khả năng đạt cực khoái

Bảng đánh giá

Thang điểm IIEF

Bài viết Rối loạn cương dương điều trị theo y học hiện đại đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Tên gọi và xuất xứ

Tên chính thức: Trần thương mễ (陳倉米), nghĩa đen là “gạo cũ trong kho”. Xuất xứ ghi nhận sớm nhất theo Trung dược đại từ điển là sách 《食性本草 – Thực tính bản thảo》; các mục từ hiện đại được biên tập trong 《全國中草藥彙編 – Toàn quốc trung thảo dược hối biên》, 《中藥大辭典 – Trung dược đại từ điển》, 《中華本草 – Trung Hoa bản thảo》

Trần thương mễ (陳倉米): Sách 《本草求真 – Bản thảo cầu chân》định nghĩa đây là loại gạo tẻ hoặc gạo tẻ hạt dài được cất giữ nhiều năm trong kho chưa sử dụng. Danh y Lý Thời Trân giải thích thêm: người phương Bắc thường tích trữ hạt kê (Túc – 粟), người phương Nam tích trữ gạo tẻ (Cánh mễ – 粳米) hoặc gạo tẻ hạt dài (tiên mễ – 籼米); họ đem gạo/kê ngâm nước, đồ chín rồi phơi khô và nhập kho lưu trữ lâu năm. Trải qua nhiều năm, gạo bị biến đổi màu sắc và tính chất, cổ nhân còn gọi là “Hồng túc” (kê đỏ) hay “Hồng hủ” (gạo mục đỏ).

Trần lẫm mễ (陳廩米): Theo sách 《本草經集註 – Bản thảo kinh tập chú》, thực chất đây chính là loại gạo tẻ (Cánh mễ – 粳米) được tích trữ lâu năm trong kho lẫm. Do được tích trữ để làm lương thực cấp phát cho quân nhân nên gọi là gạo “Lẫm”. Gạo để lâu ngày trong kho sẽ chuyển sang màu đỏ nhạt (gọi là Trần xích mễ).

Cũng trong《本草經集註 – Bản thảo kinh tập chú》Đào Hoằng Cảnh nhận xét gạo cũ nhập kho lâu năm được dùng nhiều trong các thang thuốc, dân gian lấy làm giấm và rượu, phẩm chất hơn hẳn gạo tẻ mới. Nhận xét này cho thấy từ thời Lương, vị thuốc đã được dùng thường quy chứ không phải là biện pháp thay thế tạm thời khi thiếu gạo mới.

Một điểm cần phân biệt: gạo để lâu nhưng bị ẩm mốc, mọt đục, có mùi hôi hoặc sinh độc tố không phải Trần thương mễ. Dược liệu đạt chuẩn phải khô ráo, hạt cứng, màu ngả vàng sẫm hoặc đỏ nhạt, không mốc, không mùi lạ.

Tên tiếng Anh: Old Rice, Store Rice Long Term. Tên khoa học của cây: Oryza sativa L., họ Hòa thảo (Gramineae / Poaceae).

Trong hệ thống bản thảo, vị này thuộc nhóm cốc bộ (穀部), là một trong số ít dược liệu mà quá trình “lão hóa” của thực phẩm được cổ nhân chủ động khai thác thành thuốc, cùng dòng với Trần bì, Trần tông, Trần khúc.

Bào chế, tiêu chuẩn chất lượng và bảo quản

Theo 《本草求真 – Bản thảo cầu chân》của Lý Thời Trân, gạo hoặc kê được xử lý nhiệt trước khi nhập kho, rồi cất giữ nhiều năm. Có hai phương pháp xử lý.

Phương pháp 1 – Thủy tẩm chưng sái (水浸蒸曬):

1. Thủy tẩm: ngâm gạo hoặc kê trong nước sạch cho hạt ngậm đủ nước.
2. Chưng: đồ chín bằng hơi nước, cách làm tương tự đồ xôi.
3. Sái: rải mỏng ra nia, phơi nắng đến khi khô kiệt hoàn toàn.

Phương pháp 2 – Hỏa thiêu quá (火燒過): rang sấy trực tiếp trên lửa, có khi sao đến mức tồn tính, nhằm loại bỏ hết độ ẩm bề mặt rồi mới đóng bao nhập kho. Tên gọi Hỏa mễ (火米) bắt nguồn từ phương pháp này.

Sau xử lý, dược liệu được tích trữ từ 3 đến 5 năm trở lên. Tiêu chuẩn chất lượng theo Bản thảo thuật: nhập kho càng lâu, khí vị biến đổi, màu sắc chuyển sẫm thì càng tốt (入倉陳久氣過色變者佳).

Nhờ trải qua toàn bộ chu trình chưng sái và tích trữ lâu năm này, tính chất dẻo dính gây đình trệ tỳ vị của gạo mới hoàn toàn biến mất. Thay vào đó, gạo đạt được đặc tính “xung đạm” (thanh nhạt, ôn hòa). 

Câu hỏi đặt ra là nếu không qua bào chế, chỉ đơn thuần để gạo lâu năm có thu được Trần mễ không? Thực ra xét theo bề mặt tên gọi Trần mễ đơn giản là gạo để lâu năm, không bị ẩm mốc hay sâu mọt. Bản chất của Trần mễ là sự “biến tính tự nhiên”: Bản thân gạo khi được cất trữ lâu năm sẽ tự động trải qua quá trình biến tính tự nhiên. Gạo mới thu hoạch nấu lên rất dẻo dính, dễ gây ngưng trệ tỳ vị và khó tiêu hóa cho người có bệnh. Khi để lâu năm, chất dính này khô kiệt hoàn toàn, giúp gạo đạt đến trạng thái “xung đạm” (thanh nhạt, trung hòa, hòa bình). Như vậy, về mặt lý thuyết, chỉ cần gạo để đủ lâu và khô ráo thì bản thân nó đã là Trần mễ.

Tuy nhiên, cổ nhân vẫn ưu tiên thực hiện quy trình sơ chế trước khi đem tích trữ là vì:

• Chống sâu mọt, nấm mốc để lưu trữ dài lâu: Gạo thô thông thường nếu cứ để tự nhiên rất dễ bị mối mọt đục khoét và hút ẩm gây mốc hỏng trước khi kịp đạt đến mốc thời gian 3 – 5 năm làm thuốc. Việc đồ chín (chưng) và phơi/sấy khô kiệt sẽ tiêu diệt tận gốc mọi trứng mọt, nấm mốc, giúp hạt gạo khô cứng tuyệt đối, có thể tích trữ hàng chục năm không hỏng.
• Đẩy nhanh quá trình loại bỏ tính dính bết: Tác động của nhiệt và nước trong quá trình chưng sái (đồ và phơi) giúp bẻ gãy cấu trúc dính của tinh bột gạo mới nhanh hơn, khiến vị thuốc sớm đạt được tính chất khô ráo, xung đạm cần thiết.
• Nếu chỉ để gạo trắng ăn hàng ngày trong điều kiện gia đình thông thường mà không qua xử lý nhiệt bảo quản, gạo sẽ rất nhanh bị biến chất, ẩm mốc và sản sinh ra các độc tố gây hại. Gạo bị mốc hỏng tuyệt đối không phải là Trần mễ và không thể dùng làm thuốc, vì nó sẽ gây tổn hại nghiêm trọng đến tỳ vị và gây độc cho cơ thể.

Bào chế khi dùng:

• Dùng sống (sắc nước, nấu cháo): cho mục đích dưỡng vị, trừ phiền khát, lợi tiểu tiện.
• Sao đến ngả vàng nhạt: khi cần chỉ tả, tăng tính thu sáp; Bản thảo thuật ghi “sao ăn thì ấm, chỉ đỗng tả”.
• Hỏa đoán tồn tính (đốt cháy sém, giữ lại phần than): cho dùng ngoài trị ác sang.

Bảo quản dược liệu thành phẩm:

Tính vị, quy kinh

Các tài liệu thống nhất về vị nhạt, ngọt, có thêm chua, mặn; không độc; nhưng ghi chép về tính (hàn, lương, bình, ôn) không đồng nhất. Bảng dưới đối chiếu từng nguồn.

Biện luận về mâu thuẫn hàn – ôn. Sự khác biệt này giải thích được khi tách hai yếu tố: bản chất dược liệu và cách bào chế. Gạo cũ chưa sao có tính thiên lương, phù hợp để trừ nhiệt, chỉ khát, lợi tiểu. Khi sao vàng, tính chuyển sang ôn, dùng để chỉ tả, ấm trung tiêu. Bản thảo thuật ghi rõ “tính phần nhiều lương, sao ăn thì ôn”, chính là chìa khóa hòa giải các ghi chép trái ngược.

Khấu Tông Thích trong 《本草衍義 – Bản thảo diễn nghĩa》 còn nhận xét gạo cũ tính lạnh, ăn thường xuyên khiến người ta tự tiết tả, điều này hơi trái với kinh văn nói chỉ tiết; và khi sắc cũng không có chất béo nhớt. Lý Thời Trân trong 《本草綱目 – Bản thảo cương mục》 phản bác cả quan điểm này lẫn thuyết sáp trường vị của 《日華子本草 – Nhật Hoa Tử bản thảo》, cho rằng hai nhận định ấy đều chưa trúng. Theo Lý Thời Trân, công dụng chỉ tả không đến từ tính sáp hay tính lãnh lợi mà từ tính nhạt thấm thấp, điều trường vị, lợi tiểu tiện: nước thừa được đưa ra đường tiểu thì phân tự khô.

Quy kinh. Tỳ, Vị là hai kinh chủ đạo, tương ứng công năng điều trung hòa vị và dưỡng tỳ âm. Đại tràng liên quan đến chủ trị tả lỵ. Tâm liên quan đến trừ phiền và chủ trị tốt tâm thống trong Thực liệu bản thảo.

Cơ sở lý luận Đông y

Toàn bộ dược tính của Trần thương mễ quy về một mệnh đề của 《本草述 – Bản thảo thuật》: ngũ cốc vốn để nuôi dưỡng, nhưng chọn loại cũ vì khí vị của nó đã tiêu hết, trở về tính nhạt (氣味俱盡，還歸於淡). Từ mệnh đề này triển khai ba tầng lý luận.

• Đạm là chủ của ngũ vị, có thể dưỡng vị khí. Trong 《黃帝內經 – Hoàng đế nội kinh》, nhạt phụ vào ngọt, nhưng 《本草述 – Bản thảo thuật》 nâng lên: nhạt là gốc mà năm vị phát sinh. Gạo mới ngậm nhiều tân dịch, nấu lên keo dính, người tỳ vị yếu ăn vào dễ ung trệ không tiêu. Gạo cũ tân dịch đã khô, nước sắc trong không đục, khí vị xung đạm nên dạ dày tiếp nhận nhẹ nhàng, vị khí nhờ vậy mà hồi phục.
• Đạm có thể thẩm thấp, do đó hóa trệ nhiệt. Thấp nhiệt ứ ở trường vị là gốc của tả lỵ, phiền khát. Vị nhạt dẫn thấp xuống đường tiểu, thấp đi thì nhiệt không có chỗ bám, trệ tự tiêu. Đây là cơ chế Lý Thời Trân dùng để giải thích công dụng chỉ tả, và là lý do 《千金方 – Thiên kim phương》 sao gạo cũ tán bột trị đỗng chú hạ lỵ.
• Dưỡng tỳ âm, không chỉ dưỡng vị. 《本草述 – Bản thảo thuật》 phê bình quan điểm chỉ nói gạo cũ dưỡng vị là chưa sát. Lập luận: tiêu chảy nhiều thì vong âm (下多則亡陰); chủ trị của vị này phần lớn ở tả lỵ; vậy công dụng thực sự là bổ sung âm khí của tỳ vị đang bị hao tổn. Hai bằng chứng được dẫn: Thương lẫm thang trị lỵ cấm khẩu bắt buộc có Trần mễ để dưỡng tỳ âm, không cho nhiệt độc chiếm đoạt; sau thổ tả khát dữ dội không ngừng, chỉ cần nước Trần thương mễ là đủ.

Tóm tắt cơ chế theo chứng:

Công năng chủ trị

Công năng tổng quát theo 《中華本草 – Trung Hoa bản thảo》: điều trung hòa vị, thẩm thấp chỉ tả, trừ phiền. Chủ trị: tỳ vị hư nhược, ăn kém, tiết tả, phản vị, lỵ cấm khẩu, phiền khát.

Diễn tiến ghi chép qua các đời:

Phân tích theo nhóm chứng:

Điều trung hòa vị, trị tỳ vị hư nhược, phản vị.

Người ăn uống kém, thức ăn nghẹn không xuống hoặc nôn ngược, dùng nước gạo cũ hoặc bột gạo cũ. Phổ tế phương dùng Trần thương mễ sấy khô tán bột phối Trầm hương trị vị phản, cách khí không ăn được. Đặc biệt hợp giai đoạn hồi phục sau nhiệt bệnh, khi vị khí còn yếu, kỵ đồ dẻo béo lưu lại hung cách.

Thẩm thấp chỉ tả, trị tả lỵ, lỵ cấm khẩu.

Nhóm chủ trị lớn nhất, chiếm đa số phương tễ cổ. Dùng cho tiết tả, trệ hạ, hoắc loạn hạ lỵ nùng huyết, lỵ cấm khẩu không kể đỏ trắng. Sao vàng để tăng thu sáp; Thiên kim phương sao tán bột hòa uống trị đỗng chú hạ lỵ.

Trừ phiền chỉ khát.

Sau thổ tả hoặc hoắc loạn, khát dữ dội uống nước không ngừng. Bản thảo thuật nhấn mạnh hoắc loạn đại khát có thể giết người, dùng gạo cũ nấu lấy nước trong uống là tốt. Thánh tế tổng lục có phương Trần mễ thang chuyên trị chứng này.

Lợi tiểu tiện, thanh thấp nhiệt.

Nước sắc gạo cũ không đục, cổ nhân thường lấy làm dung môi sắc các thang thuốc khác, mượn công điều trường vị, lợi tiểu, khứ thấp nhiệt của nó.

Dùng ngoài trị ác sang, độc thũng.

Ác sang trăm thuốc không hiệu: nắm cơm gạo cũ thành cục, hỏa đoán tồn tính, trộn dầu mè và nị phấn đắp. Độc thũng ác sang: đồ gạo cũ thành cơm, trộn giấm phong lên chỗ sưng.

Tốt tâm thống.

《食療本草 – Thực liệu bản thảo》ghi: Giã gạo cũ lấy nước cốt uống. Chứng này cần hiểu là đau vùng thượng vị đột ngột do vị khí nghịch, không phải bệnh tim theo nghĩa hiện đại.

Bổ trung ích khí, kiên cân cốt

《食療本草 – Thực liệu bản thảo》 ghi chép công dụng thực dưỡng khi dùng làm cơm khô ăn thường xuyên; thuộc tác dụng bồi bổ qua đường tỳ vị, không phải tác dụng trực tiếp.

Phương tễ tiêu biểu và cách phối ngũ

Trong phương tễ, Trần thương mễ giữ hai vai: quân dược ở các bài đơn giản trị khát, tả; và tá sứ dưỡng tỳ âm trong các bài phức tạp hơn, nơi nó bảo vệ âm khí tỳ vị khỏi bị thuốc thăng tán hoặc nhiệt độc làm tổn thương.

Nguyên lý phối ngũ rút ra từ các phương trên:

• Phối Hoàng liên (Thương liên tiễn, bài thử nguyệt thổ tả): Hoàng liên thanh nhiệt táo thấp, Trần mễ dưỡng vị âm, điều hòa tính khổ hàn của Hoàng liên, hợp với lỵ nhiệt độc mà vị khí đã hư.
• Phối Nhân sâm, Phục linh và thuốc thăng tán (Thương lẫm thang): thuốc thăng đạt vị khí, tán độc khí dễ hao âm; Trần mễ giữ tỳ âm, không để nhiệt độc chiếm đoạt.
• Phối thuốc thu sáp (Đậu khấu ẩm, bài mộc hương nhục khấu, Đào hoa thang): Xích thạch chi, Nhục đậu khấu, Anh túc xác cố sáp chỉ tả; Trần mễ dùng gấp đôi để đại dưỡng âm khí, vì tả nhiều vong âm, chỉ cố sáp mà không dưỡng âm thì không thành công.
• Phối thuốc giáng khí (Trầm hương): trị phản vị, Trần mễ hòa vị, Trầm hương giáng nghịch.
• Phối Ba đậu rồi bỏ Ba đậu (Thái thương hoàn): dùng lửa truyền tính tiêu tích của Ba đậu sang gạo, lấy công mà không lấy độc; kỹ thuật bào chế đáng chú ý.

Các phương khác có Trần thương mễ ghi trong các bộ phương thư: Bạch hổ thừa khí thang, Cốc thần tán, Thế phạn hoàn, Dị công địch thử hoàn, Nạp cốc tán, Dương xuân bạch tuyết cao, Tứ hương tam mễ ẩm, Chỉ tả hoàn, Gia vị tê linh bạch hổ thang, Tam lăng hoàn, Thương mễ ẩm, Thương lẫm tán, Hỏa thực hoàn, Điều tỳ nội thác tán, Trần mễ hoàn, Bí truyền hòa trung ẩm, Hoàng mễ hoàn, Đãng tử hoàn, Thương liên nhân sâm thang, Tân gia bạch hổ thang.

Liều lượng, cách dùng, kiêng kỵ

Lựa chọn bào chế theo mục đích: dùng sống khi cần trừ nhiệt, chỉ khát, lợi tiểu; sao vàng khi cần chỉ tả, ấm trung tiêu.

Kiêng kỵ:

• 《本草拾遺 – Bản thảo thập di》: không ăn cùng thịt ngựa, dễ phát cố tật (bệnh mãn tính cũ tái phát).
• Gạo cũ bị mốc, mọt, mùi hôi tuyệt đối không dùng: nấm mốc trên gạo sinh aflatoxin gây độc gan, hoàn toàn trái với yêu cầu dược liệu.
• Theo 《本草衍義 – Bản thảo diễn nghĩa》, gạo cũ chưa sao tính lương, người tỳ vị hư hàn ăn thường xuyên có thể tiết tả; nhóm này nên sao vàng trước khi dùng.
• Lực thuốc nhẹ (《本草求真 – Bản thảo cầu chân》: lực tuy hơi kém mà công thì lớn), nên trong bệnh nặng phải phối ngũ, không dùng đơn độc trừ chứng khát sau thổ tả.

Trần thương mễ minh họa rõ nguyên tắc “dùng thời gian làm bào chế” trong Đông y: không thêm gì vào gạo, chỉ để khí vị của nó tự tiêu đi, và chính sự tiêu đi ấy sinh ra dược tính. Điểm độc đáo nằm ở chỗ vị thuốc không bổ bằng cách thêm vào mà bổ bằng cách không làm hại, phù hợp với tỳ vị đang hư yếu không chịu nổi thuốc bổ nồng hậu.

Ba luận điểm chuyên môn cần giữ khi ứng dụng:

• Công dụng chỉ tả đến từ đạm thẩm, không phải thu sáp. Dùng vị này trong tả lỵ phải nghĩ đến phân lợi thủy thấp và dưỡng âm, không xếp cùng nhóm với Xích thạch chi hay Anh túc xác.
• Dưỡng tỳ âm là công năng cốt lõi, dưỡng vị chỉ là mặt ngoài. Lập luận “hạ đa tắc vong âm” của 《本草述 – Bản thảo thuật》giải thích vì sao vị này xuất hiện nhiều trong phương trị tả lỵ với liều gấp đôi các vị khác.
• Tính hàn ôn phụ thuộc bào chế. Sống thì lương, sao thì ôn; các ghi chép trái ngược trong bản thảo học không mâu thuẫn nếu đọc theo trạng thái dược liệu.

Về ứng dụng ngày nay, vị thuốc dễ kiếm, an toàn, hợp thực dưỡng cho người sau ốm, trẻ nhỏ và người già tỳ vị yếu, nhưng tiêu chuẩn dược liệu cần kiểm soát chặt: nguồn gạo rõ ràng, đã xử lý nhiệt, khô kiệt, không mốc. Gạo tồn kho thông thường không thay thế được dược liệu đạt chuẩn. 

Bài viết Gạo cũ lâu năm – Trần thương mễ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Khái niệm Hôi nách

Hôi nách là tình trạng vùng nách xuất hiện mùi khó chịu, có thể đi kèm tăng tiết mồ hôi, làm ảnh hưởng đến vệ sinh cá nhân, giao tiếp xã hội và chất lượng cuộc sống. Trong y học cổ truyền (YHCT), bệnh này được mô tả dưới những tên gọi như Hồ xú (狐臭), Dịch xú (腋臭), Dịch khí (腋气), Lậu dịch (漏腋) hoặc Dịch hạ hồ xú (腋下狐臭). Trường hợp biểu hiện chủ yếu bằng tăng tiết mồ hôi có thể được xem xét trong phạm vi chứng Hãn, bao gồm Tự hãn và Đa hãn khu trú.

Cần phân biệt hai hiện tượng có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất:

• Tăng tiết mồ hôi nách: Là tình trạng mồ hôi tiết ra quá mức cần thiết để điều hòa thân nhiệt. Người bệnh có thể ra nhiều mồ hôi nhưng không nhất thiết có mùi hôi rõ rệt.
• Hôi nách: Là tình trạng vùng nách có mùi khó chịu, thường liên quan đến sự phân giải các thành phần trong dịch tiết của tuyến mồ hôi đầu hủy (tuyến apocrine) bởi hệ vi sinh vật trên da. Bệnh có thể xuất hiện ngay cả khi lượng mồ hôi không quá nhiều.

Trong thực tế, hai tình trạng này thường đồng thời tồn tại, khiến vùng nách luôn ẩm ướt, quần áo dễ ám mùi và người bệnh có tâm lý tự ti.

Ghi chép về Hôi nách trong y văn cổ

Hôi nách đã được ghi nhận trong nhiều trước tác y học cổ truyền. Theo các tài liệu được tổng hợp, chứng này xuất hiện sớm nhất với tên gọi Dịch hạ hồ xú trong 《肘后备急方 – Trửu hậu bị cấp phương》 của Cát Hồng.

Một số y văn khác cũng đề cập đến cơ chế hình thành mùi hôi:

• 《黄帝内经 – Hoàng đế nội kinh》 “Can có tà, khí ấy lưu lại ở hai nách” xác lập mối liên hệ giữa vùng nách và tạng Can.
• 《诸病源候论 – Chư bệnh nguyên hậu luận》 đề cập đến tình trạng khí huyết bất hòa, phong tà xâm nhập, tân dịch uẩn ứ và cơ thể phát sinh mùi hôi.
• 《太平圣惠方 – Thái Bình Thánh Huệ Phương》 dành riêng mục Trị hồ xú chư phương, cho rằng bệnh do “huyết khí bất hòa, uẩn tích trệ độc chi khí, không thể tiêu tán”, mô tả mùi “như hành xông lên, như mùi hồ ly”, và ghi lại hơn 20 bài thuốc dùng ngoài.
• 《丹溪心法 – Đan khê tâm pháp》 của Chu Đan Khê (đời Nguyên) có ghi chép về hôi nách trong thiên Thập di tạp luận, là cơ sở cho nhiều nghiệm phương về sau.
• 《杂病源流犀烛 – Tạp bệnh nguyên lưu tê chúc》 của Thẩm Kim Ngao (đời Thanh) khái quát: “hôi nách là bệnh do thấp uất bẩm sinh”, nhấn mạnh vai trò của tiên thiên bẩm phú.

Trong các mô tả kinh điển, mùi hôi vùng nách thường được ví với mùi hành, đậu xị hoặc mùi của loài cáo. Y văn cho rằng bệnh có thể phát sinh do khí huyết bất hòa, khí độc uẩn tích, thấp trọc ngưng trệ và không được sơ tiết, khiến mùi hôi phát ra ngoài da.

Những ghi chép trên có giá trị về lịch sử nhận thức và phương pháp điều trị của YHCT. Tuy nhiên, các thuật ngữ bệnh chứng cổ đại không hoàn toàn tương đương với chẩn đoán da liễu hiện đại, vì vậy cần đối chiếu với biểu hiện lâm sàng cụ thể trước khi áp dụng vào thực hành.

Đặc điểm sinh lý và mối liên hệ tạng phủ – kinh lạc trong chứng Hôi nách theo YHCT

Vai trò của mồ hôi trong sinh lý cơ thể

Theo YHCT, mồ hôi là một dạng tân dịch được dương khí chưng hóa mà thành, hóa sinh từ thủy cốc tinh vi, có mối liên hệ mật thiết với khí huyết và chức năng của các tạng phủ.

Phế chủ khí, chủ tuyên phát và túc giáng; Vệ khí có tác dụng ôn dưỡng cơ biểu, điều hòa đóng mở tấu lý và kiểm soát sự thoát ra của mồ hôi.

Tâm cũng có mối quan hệ đặc biệt với mồ hôi. Quan niệm cổ điển “Tâm chủ huyết, hãn vi tâm dịch” cho thấy sự liên hệ giữa hoạt động của Tâm, huyết và sự bài tiết mồ hôi. Do đó, tình trạng nhiệt tà, khí huyết bất hòa hoặc sự mất điều hòa giữa dinh và vệ đều có thể liên quan đến chứng Hãn.

Từ đó, có ba điều kiện để mồ hôi ra bất thường:

• (1) có nhiệt chưng bốc tân dịch quá mức;
• (2) có thấp làm tân dịch đục đặc, có mùi;
• (3) Vệ khí hư không giữ được tấu lý, mồ hôi tự rỉ ra.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất mọi trường hợp ra mồ hôi nách với một bệnh lý tạng phủ cụ thể. Việc xác định bệnh cơ cần dựa trên toàn bộ biểu hiện của người bệnh.

Mối liên hệ giữa vùng nách với Tâm, Tâm Bào, Can và Đởm

Về kinh lạc, vùng hố nách có liên quan đến kinh Thủ Thiếu Âm Tâm và kinh Thủ Quyết Âm Tâm Bào. Huyệt Cực Tuyền nằm ở trung tâm hố nách, thuộc kinh Tâm.

Vùng ngực bên và hai bên sườn có liên quan đến đường tuần hành của kinh Túc Quyết Âm Can và kinh Túc Thiếu Dương Đởm. Trong lý luận YHCT, Can chủ sơ tiết, điều đạt khí cơ; Đởm có quan hệ biểu lý với Can. Khi Can khí uất kết, khí cơ không thông, lâu ngày có thể hóa hỏa; nếu thấp tà tích tụ và uất lại hóa nhiệt, có thể hình thành thấp nhiệt Can Đởm.

Vì vậy, khi biện luận chứng hôi nách, có thể xem xét mối liên hệ giữa:

• Tâm: Liên quan đến huyết, thần chí và sự điều hòa mồ hôi.
• Can – Đởm: Liên quan đến sơ tiết khí cơ, tình chí và các chứng uất nhiệt.
• Tỳ: Liên quan đến vận hóa thủy thấp; Tỳ hư có thể làm thấp trọc nội sinh.
• Phế và Vệ khí: Liên quan đến công năng cố biểu, điều hòa tấu lý và kiểm soát mồ hôi.

Đây là cơ sở lý luận để phân tích các thể bệnh khác nhau, chứ không phải bằng chứng cho thấy mùi hôi nách nhất thiết bắt nguồn từ bệnh lý của Tâm hoặc Can.

Cơ chế bệnh sinh của chứng Hôi nách

Theo lý luận YHCT, chứng hôi nách có thể liên quan đến tiên thiên bẩm phú, thấp nhiệt uẩn kết, khí huyết bất hòa, khí trệ hóa hỏa hoặc Vệ khí bất cố. Trong đó, các biểu hiện thấp trọc và thấp nhiệt thường được xem xét khi mồ hôi dính, mùi nặng hoặc có các triệu chứng toàn thân đi kèm.

Thấp nhiệt uẩn kết ở Can Đởm, Tỳ Vị

Ăn uống thất điều, thường xuyên sử dụng thức ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng hoặc đồ uống có cồn có thể được Đông y xem là yếu tố góp phần sinh thấp nhiệt. Tình chí uất ức kéo dài cũng có thể làm Can mất chức năng sơ tiết, khí cơ uất trệ và hóa nhiệt.

Khi Tỳ mất kiện vận, thủy thấp không được vận hóa đầy đủ, thấp trọc tích tụ bên trong. Thấp kết hợp với nhiệt tạo thành thấp nhiệt, có thể biểu hiện qua tình trạng cơ thể nặng nề, miệng đắng, nước tiểu vàng, rêu lưỡi vàng nhờn và mồ hôi có mùi khó chịu.

Đông y cho rằng, thấp nhiệt uất chưng có thể làm mồ hôi trở nên dính, mùi nồng và khó tiêu tán. Đây là thể bệnh cần được cân nhắc khi hôi nách đi kèm các biểu hiện thấp nhiệt rõ rệt.

Can khí uất kết, uất lâu hóa hỏa

Can chủ sơ tiết và điều hòa tình chí. Khi lo nghĩ, căng thẳng, tức giận hoặc uất ức kéo dài, Can khí có thể mất điều đạt, dẫn đến khí trệ. Nếu khí trệ kéo dài hóa hỏa, nhiệt có thể làm hao tổn tân dịch và gây ra các biểu hiện như mặt đỏ, miệng đắng, ngực sườn đầy tức, dễ cáu gắt và mồ hôi tăng khi xúc động.

Trên lâm sàng, người bệnh có thể nhận thấy mùi hôi rõ hơn trong những tình huống căng thẳng, lo âu hoặc hồi hộp. Cần lưu ý rằng phản ứng tiết mồ hôi do hệ thần kinh giao cảm cũng có thể góp phần giải thích hiện tượng này theo sinh lý học hiện đại.

Phế khí hư, Vệ khí bất cố

Phế khí có tác dụng tuyên phát, kết hợp với Vệ khí để bảo vệ cơ biểu. Khi Phế khí hư, Vệ khí không đủ sức cố nhiếp, tấu lý đóng mở thất thường, mồ hôi dễ tự thoát ra ngoài.

Người bệnh có thể xuất hiện Tự hãn, tức mồ hôi tự ra khi không vận động mạnh hoặc thời tiết không quá nóng; kèm theo mệt mỏi, hụt hơi, sợ gió, dễ cảm mạo và sắc mặt nhợt.

Thể bệnh này chủ yếu giải thích tình trạng tăng tiết mồ hôi, không mặc nhiên giải thích được mùi hôi đặc trưng. Nếu đồng thời có hôi nách, cần đánh giá thêm các yếu tố tại chỗ như độ ẩm, hệ vi sinh vật và sự phân giải dịch tiết.

Tâm Tỳ lưỡng hư, khí huyết bất túc

Lao tâm quá độ, ăn uống kém hoặc bệnh lâu ngày có thể làm Tâm huyết và Tỳ khí suy yếu. Tâm không được nuôi dưỡng đầy đủ thì thần chí không yên; Tỳ khí hư thì nguồn sinh hóa khí huyết suy giảm.

Người bệnh có thể ra mồ hôi kèm hồi hộp, mất ngủ, hay quên, mệt mỏi, ăn uống kém và sắc mặt không tươi. Nếu có tăng tiết mồ hôi nách, cần xác định đây là biểu hiện đi kèm chứ không coi là dấu hiệu đặc hiệu của thể Tâm Tỳ lưỡng hư.

Tiên thiên bẩm phú và yếu tố thể chất

Một số người bắt đầu có mùi hôi nách từ tuổi dậy thì, kéo dài nhiều năm, có tính chất gia đình và không kèm các triệu chứng bệnh lý toàn thân rõ rệt. Đông y cho rằng có thể luận đến yếu tố tiên thiên bẩm phú và thể chất.

Theo y học hiện đại, mùi hôi nách điển hình thường liên quan đến hoạt động của tuyến mồ hôi apocrine, chịu ảnh hưởng của hormone sinh dục và quá trình chuyển hóa dịch tiết bởi vi khuẩn trên da. Yếu tố di truyền cũng có thể góp phần quyết định mức độ mùi.

Vì vậy, trường hợp hôi nách kéo dài từ tuổi dậy thì, ít thay đổi theo tình trạng toàn thân có thể cần ưu tiên đánh giá cơ chế tại chỗ, thay vì mặc định nguyên nhân là thấp nhiệt nội sinh.

Phân thể lâm sàng và nguyên tắc biện chứng luận trị

Biện chứng luận trị là nguyên tắc cốt lõi của YHCT. Người bệnh có cùng biểu hiện hôi nách nhưng có thể khác nhau về lượng mồ hôi, tính chất dịch tiết, mùi hôi, triệu chứng toàn thân, chất lưỡi và mạch tượng. Vì vậy, việc lựa chọn phép trị và phương thuốc phải căn cứ vào tứ chẩn hợp tham, không chỉ dựa vào mùi hôi.

Thể Can Đởm thấp nhiệt

Triệu chứng chủ yếu: Mồ hôi nách ra nhiều, vùng nách ẩm dính, mùi hôi nồng; có thể kèm miệng đắng, khát nước, nước tiểu vàng, ngực sườn đầy tức, dễ cáu gắt. Chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhờn; mạch huyền sác hoặc hoạt sác.

Bệnh cơ: Thấp nhiệt uẩn kết ở Can Đởm, khí cơ không thông, thấp nhiệt uất chưng ra ngoài cơ biểu.

Pháp trị: Thanh Can Đởm, lợi thấp, thanh nhiệt giải uất.

Phương thuốc tham khảo: Long Đởm Tả Can Thang có thể được cân nhắc khi biểu hiện Can Đởm thấp nhiệt rõ rệt. Trường hợp Tỳ hư thấp trệ, cần cân nhắc pháp kiện Tỳ hóa thấp; không nên sử dụng bài thuốc thanh tả thực hỏa kéo dài khi chưa xác định đúng thể bệnh.

Gia giảm cần căn cứ vào triệu chứng cụ thể. Không phải mọi trường hợp mồ hôi có mùi đều phù hợp với Long Đởm Tả Can Thang.

• Mồ hôi quá dính, da nách ẩm ướt kéo dài: gia Thương truật, Hoàng bá (ý bài Tam diệu tán) để tăng táo thấp.
• Mồ hôi vàng thấm áo nặng (hoàng hãn): gia Nhân trần, Khổ sâm, Trạch tả để dẫn thấp nhiệt ra đường tiểu.
• Miệng đắng, cáu gắt, ngực sườn trướng đau: tăng liều Sài hồ, Chi tử, gia Mẫu đơn bì để thanh tả Can Đởm thực hỏa.
• Có mùi hôi rõ: gia Hoắc hương, Bội lan, Thạch xương bồ – nhóm phương hương hóa thấp, giúp “tiêu uế” từ bên trong.

Thể Tỳ hư thấp trệ

Triệu chứng chủ yếu: Mồ hôi có thể dính, cơ thể nặng nề, mệt mỏi, ăn uống kém, bụng đầy, phân nát; rêu lưỡi trắng nhờn hoặc hơi vàng khi có uất nhiệt, mạch nhu hoặc hoãn.

Bệnh cơ: Tỳ mất kiện vận, thủy thấp không được vận hóa, thấp trọc nội sinh và lưu trệ.

Pháp trị: Kiện Tỳ, hóa thấp, điều hòa trung tiêu.

Phương trị: Cần lựa chọn phương thuốc kiện Tỳ hóa thấp phù hợp với mức độ hư thực và tình trạng thấp nhiệt. Việc dùng thuốc bổ hoặc táo thấp phải được cân nhắc riêng ở từng người bệnh.

Thể Can khí uất kết, uất lâu hóa hỏa

Triệu chứng chủ yếu: Mồ hôi nách tăng khi căng thẳng, hồi hộp hoặc xúc động; dễ cáu gắt, ngực sườn đầy tức, miệng đắng, ngủ không yên. Nếu uất nhiệt rõ, chất lưỡi có thể đỏ, rêu vàng và mạch huyền sác.

Bệnh cơ: Can khí uất trệ, khí trệ hóa hỏa; hỏa nhiệt làm nhiễu loạn khí cơ và có thể thúc đẩy sự bài tiết mồ hôi.

Pháp trị: Sơ Can giải uất, thanh nhiệt.

Phương thuốc tham khảo: Tiêu Dao Tán phù hợp hơn khi Can uất kèm các dấu hiệu huyết hư hoặc Tỳ hư;

• Gia Vị Tiêu Dao Tán (gia Mẫu đơn bì, Chi tử) có thể được cân nhắc khi có uất nhiệt. Nếu biểu hiện thực hỏa rõ rệt, cần biện chứng lại trước khi lựa chọn phương thuốc.
• Hồi hộp, giật mình, mất ngủ gia Toan táo nhân, Viễn chí, Dạ giao đằng để trấn an tâm thần
• Mồ hôi ra nhiều gia Phù tiểu mạch, Mẫu lệ để liễm hãn.

Thể Phế khí hư, Vệ khí bất cố

Triệu chứng chủ yếu: Mồ hôi tự ra, tăng khi vận động nhẹ; mệt mỏi, hụt hơi, sợ gió, dễ cảm mạo, sắc mặt nhợt. Chất lưỡi nhợt, rêu trắng mỏng, mạch phù nhược hoặc hư nhược.

Bệnh cơ: Phế khí bất túc, Vệ khí suy yếu, cơ biểu không được cố nhiếp.

Pháp trị: Ích khí cố biểu, liễm hãn.

Phương thuốc tham khảo: Ngọc Bình Phong Tán gồm Hoàng Kỳ, Bạch Truật và Phòng Phong, thường được sử dụng trong biện chứng khí hư, biểu vệ bất cố.

• Khí hư nặng (mệt, đoản hơi, dễ cảm): tăng Hoàng kỳ, gia Đảng sâm, Ngũ vị tử.
• Mồ hôi chảy liên tục: gia Mẫu lệ nướng, Ma hoàng căn, Phù tiểu mạch theo ý bài Mẫu lệ tán.
• Kèm âm hư (ra mồ hôi trộm về đêm, lòng bàn tay chân nóng): gia Sinh địa, Mạch môn, Địa cốt bì để tư âm thanh hư nhiệt.

Nếu mồ hôi ra nhiều liên tục, có thể cần cân nhắc các phép thu liễm chỉ hãn khác theo chứng trạng. Tuy nhiên, tăng tiết mồ hôi nách nguyên phát không đồng nghĩa với Phế khí hư; chỉ nên dùng thuốc uống khi có đủ căn cứ biện chứng.

Thể Tâm Tỳ lưỡng hư

Triệu chứng chủ yếu: Ra mồ hôi kèm hồi hộp, mất ngủ, hay quên, mệt mỏi, ăn uống kém, sắc mặt nhợt; chất lưỡi nhợt, mạch tế nhược.

Bệnh cơ: Tâm huyết bất túc, Tỳ khí suy yếu, khí huyết sinh hóa không đầy đủ.

Pháp trị: Kiện Tỳ ích khí, dưỡng Tâm an thần.

Phương thuốc tham khảo: Quy Tỳ Thang có thể được cân nhắc khi các dấu hiệu Tâm Tỳ lưỡng hư phù hợp. Nếu biểu hiện chủ yếu là tăng tiết mồ hôi, cần đánh giá riêng cơ chế tiết mồ hôi và các nguyên nhân khác.

Một số kinh nghiệm lâm sàng trong các y văn hiện đại

Điểm chung của các ca trên: biện chứng đều xoay quanh thấp tà – hoặc thấp nhiệt từ ngoài vào, hoặc thấp trọc do Tỳ hư sinh ra – và phép trị không rời khỏi táo thấp, hóa thấp, lợi thấp, thường phối thêm vị phương hương (Hoắc hương, Bội lan, Thạch xương bồ, Bạch đậu khấu). Khi “bản” là thấp uất được giải quyết, “tiêu” là mùi hôi tự cải thiện và về lý thuyết ít tái phát.

Thuốc dùng ngoài

Trong y văn, số bài thuốc dùng ngoài trị hôi nách nhiều hơn hẳn thuốc uống trong – riêng thống kê của La Đào trên các sách cổ đã tập hợp 70 bài. Ngoại trị cho hiệu quả nhanh (thường trong 1–2 tuần), nhưng chỉ xử lý “tiêu” tại chỗ nên dễ tái phát nếu không kết hợp nội trị.

Bốn nhóm thuốc dùng ngoài và cơ chế

Nước rửa làm sạch và khai thông tấu lý

Luôn là bước đầu tiên trước khi thoa thuốc, giúp rửa sạch bã nhờn, giảm vi khuẩn và mở nhẹ lỗ chân lông để thuốc ngấm tốt hơn.

• Nước Bồ kết (Tạo giáp thủy): 3–5 quả Bồ kết nướng thơm, bẻ nhỏ, đun với 1 lít nước còn 500 ml, dùng ấm rửa nách. Saponin trong Bồ kết có tác dụng làm sạch và kháng khuẩn tự nhiên; đây cũng là nước rửa được 《太平圣惠方 – Thái Bình Thánh Huệ Phương》 chỉ định trước hầu hết các bài thoa.
• Nước lá Tre và vỏ Đào (Trúc diệp – Đào bạch bì): tỷ lệ 2 : 1, đun đặc, dùng tắm hoặc rửa nách hằng ngày; cổ phương ghi “không quá 10 lần thì khỏi” với mùi hôi nhẹ.
• Nước Cam tùng – Bạch chỉ – Bội lan (10 g – 12 g – 6 g, sắc 1 lít nước) hoặc Thạch xương bồ – Đinh hương (15 g – 6 g, đun 1 lít nước): rửa nách buổi tối trước khi ngủ, 7 ngày một liệu trình (nghiệm phương Lưu Kiến Anh).

Bào chế Phèn phi (Bạch phàn nung) – vị thuốc chủ lực

• Vì sao phải phi: phèn chua sống (kali nhôm sunfat ngậm 12 phân tử nước) có tính chua lạnh, dễ gây xót. Khi nung hết nước kết tinh thành Phèn phi (Khô phàn), thuốc trở nên xốp, khô, tăng mạnh khả năng hút ẩm, săn se và sát khuẩn, đồng thời dịu hơn với da.
• Kỹ thuật: cho phèn chua vào nồi đất hoặc chảo gang sạch, đun lửa vừa. Phèn chảy lỏng, sủi bọt; tiếp tục đun đến khi cạn hết nước, khối phèn nở xốp, trắng như bông thì tắt bếp, để nguội tự nhiên. Tán thành bột siêu mịn, rây qua rây mịn, bảo quản trong lọ kín tránh ẩm.
• Cách dùng cơ bản: sau khi rửa sạch và lau khô nách, lấy một lượng nhỏ bột xoa đều, ngày 1–2 lần. Da nhạy cảm nên thử trước ở một vùng nhỏ.
• Phối ngũ:
  • Mồ hôi ẩm dính, mùi nồng: Phèn phi – Mộc hương – Băng phiến theo tỷ lệ 2 : 1 : một ít, tán mịn, thoa hằng ngày.
  • Mồ hôi kèm ngứa, viêm nang lông: Phèn phi – Hoàng bá – Kha tử lượng bằng nhau, tán bột thoa, hoặc sắc đặc để ngâm rửa.
  • Dạng nước: Khô phàn 30 g – Hoạt thạch 15 g tán mịn, xoa hố nách mỗi tối (nghiệm phương Ngô Lương Xuân, đã lược bỏ thành phần thủy ngân trong bản gốc).

Ngũ bội tử tán đắp rốn – cố sáp từ huyệt Thần khuyết

• Cơ chế: Ngũ bội tử vị chua chát, tính bình, là vị thuốc thu liễm chỉ hãn hàng đầu (hàm lượng tannin rất cao). Rốn là huyệt Thần khuyết, nơi thuốc dễ thẩm thấu và tác động lên hệ kinh lạc Tam tiêu, giúp điều hòa đóng mở tấu lý toàn thân, trong đó có vùng nách.
• Bào chế: Ngũ bội tử sấy khô, tán bột mịn, bảo quản kín. Mỗi lần dùng 2–3 g bột, trộn với vài giọt nước ấm hoặc giấm loãng, nặn thành bánh nhỏ đường kính khoảng 2 cm.
• Cách dùng: đắp bánh thuốc vào rốn trước khi ngủ, cố định bằng gạc và băng dính y tế, gỡ bỏ sáng hôm sau. Dùng 7–10 đêm liên tục; nghỉ nếu da rốn đỏ rát. Chống chỉ định với phụ nữ có thai.

Bột thơm tân hương khu uế

• Thành phần: Mộc hương, Đinh hương, Cam tùng, Bạch chỉ, Bạc hà – các vị giàu tinh dầu có tính lý khí, kháng khuẩn và át mùi.
• Bào chế: phơi hoặc sấy ở nhiệt độ thấp (dưới 50 °C) để giữ tinh dầu, tán nhỏ, rây lấy bột mịn.
• Ứng dụng: (1) may túi vải nhỏ đựng bột, kẹp hoặc lót vào vùng nách áo ban ngày; (2) trộn bột với giấm loãng hoặc nước gừng tươi thành hỗn hợp sệt, thoa nách sau khi tắm, để khô rồi phủi bớt.
• Dạng cồn thuốc: Băng phiến 3 g hòa tan trong 20 ml cồn 50%, thoa nách đã rửa sạch và lau khô, 10 ngày một liệu trình; hoặc công thức Đinh hương 15 g – Bạch chỉ 20 g – Băng phiến 3 g ngâm 200 ml cồn 50% trong 7 ngày (nghiệm phương “Hồ xú linh dược thủy” của Triệu Minh, báo cáo hiệu quả trên 20/20 ca).

Các bài thuốc khoáng vật trong y văn – giá trị tư liệu và cảnh báo

Thống kê của La Đào cho thấy thuốc dùng ngoài trị hôi nách trong sách cổ chủ yếu là khoáng vật: Bạch phàn, Hồ phấn, Thạch khôi, Mật đà tăng, Hùng hoàng, Khinh phấn, Hoàng đan, Tì sương… Nhiều nghiệm phương thế kỷ XX vẫn theo hướng này và báo cáo hiệu quả cao:

Cảnh báo an toàn (quan trọng): nhiều vị khoáng vật trong các bài trên là hợp chất kim loại nặng – Khinh phấn, Hồng thăng đan, Tam tiên đan, Thần sa (thủy ngân); Mật đà tăng, Hồ phấn, Hoàng đan (chì); Hùng hoàng, Thư hoàng, Tì sương (asen). Chúng có thể hấp thu qua da nách (vùng da mỏng, nhiều nang lông, thường xuyên ẩm) và gây nhiễm độc tích lũy. Chính tổng quan y văn gốc cũng kết luận rằng nhóm thuốc này “có thể có độc tính, không thể dùng lâu dài”. Các bài này được liệt kê với mục đích tư liệu lịch sử và nghiên cứu; người bệnh không tự bào chế hay sử dụng. Trong thực hành hiện nay, nên ưu tiên các công thức không chứa kim loại nặng ở mục (phèn phi, ngũ bội tử, bồ kết, thảo dược tinh dầu, hoạt thạch, thạch cao) vốn đã đủ bốn tác dụng thu liễm – sát trùng – khu uế – táo thấp.

Phương pháp tẩy lông nách bằng vôi trong cổ phương

《太平圣惠方 – Thái Bình Thánh Huệ Phương》ghi lại cách dùng Thạch khôi (vôi) – Than củi dâu – Thư hoàng hòa nước bôi lên nách “chừng một bữa ăn” rồi cạo đi để làm rụng lông trước khi thoa thuốc, với lập luận lông nách là nơi tích tụ uế khí. Về nguyên lý, vôi có tính kiềm mạnh làm phân hủy keratin của lông – tương tự kem tẩy lông hiện đại – nhưng dễ gây bỏng kiềm, và Thư hoàng chứa asen. Ngày nay, mục tiêu này đạt được an toàn hơn bằng cạo hoặc triệt lông; giảm lông nách thực sự giúp giảm diện tích bám của vi khuẩn và giảm mùi.

Quy trình phối hợp nội – ngoại trị trong thực hành

Nguyên tắc là “tiêu bản kiêm trị”: ngoại trị xử lý nhanh triệu chứng tại chỗ, nội trị điều chỉnh thể chất để hạn chế tái phát. Một liệu trình chuẩn kéo dài 2–4 tuần cho ngoại trị và 1–3 tháng cho nội trị, tùy thể bệnh.

• Làm sạch và khai thông tấu lý (hằng ngày, sáng và tối). Rửa nách bằng nước Bồ kết hoặc nước lá Tre – vỏ Đào đun ấm; lau khô hoàn toàn. Da ẩm sẽ làm bột thuốc vón cục và giảm hiệu quả.
• Ngoại thoa cố sáp – khu uế (sau khi lau khô). Thoa hỗn hợp Phèn phi 2 phần – bột Mộc hương 1 phần – Băng phiến một ít một lớp mỏng; buổi tối có thể thay bằng cồn Băng phiến hoặc cồn Đinh hương – Bạch chỉ. Ngừng dùng nếu da đỏ, rát, nổi mẩn.
• Đắp rốn (buổi tối). Bánh Ngũ bội tử tán đắp vào rốn trước khi ngủ, 7–10 đêm một đợt, dành cho người ra nhiều mồ hôi (thể khí hư, thể uất nhiệt).
• Nội trị theo thể bệnh (uống hằng ngày). Sắc uống bài thuốc tương ứng: Long đởm tả can thang gia giảm (thấp nhiệt), Tiêu dao tán gia giảm (uất nhiệt), Ngọc bình phong tán gia giảm (khí hư), Quy tỳ thang (Tâm Tỳ hư). Đánh giá lại sau mỗi 2 tuần để gia giảm.
• Điều chỉnh lối sống song song. Kiêng cay nóng, dầu mỡ, rượu bia; mặc đồ thoáng; giữ tinh thần ổn định.

Tiêu chí đánh giá hiệu quả nên ghi nhận riêng hai thành phần: lượng mồ hôi (số lần thay áo, mức ướt áo) và mức độ mùi (tự đánh giá và đánh giá của người thân theo thang 0–3). Hôi nách thể thấp nhiệt thường cải thiện mùi trước, giảm lượng mồ hôi sau; thể khí hư thì ngược lại.

Nguyên tắc lựa chọn phương thuốc

Các bài thuốc nêu trên là những phương thuốc tham khảo theo biện chứng YHCT, không phải phác đồ đặc hiệu đã được xác lập cho mọi trường hợp hôi nách. Chưa có đủ bằng chứng chất lượng cao để khẳng định một bài thuốc uống cụ thể có thể loại bỏ tận gốc mùi hôi nách nguyên phát.

Do đó, điều trị nội khoa bằng YHCT nên hướng đến thể bệnh thực tế của người bệnh, đồng thời phối hợp vệ sinh tại chỗ và phương pháp điều trị có bằng chứng khi cần thiết.

Chăm sóc, phòng bệnh và dấu hiệu cần đi khám

Vệ sinh và trang phục

• Tắm rửa hằng ngày, chú ý rửa kỹ vùng nách bằng sữa tắm dịu nhẹ hoặc xà phòng sát khuẩn; lau khô hoàn toàn trước khi dùng lăn khử mùi hay bột thuốc.
• Cạo hoặc tỉa gọn lông nách để giảm nơi trú của vi khuẩn.
• Mặc quần áo rộng rãi, chất liệu cotton, lanh hoặc vải thấm hút tốt; thay áo khi đã ẩm; giặt áo bằng nước nóng hoặc ngâm giấm loãng để loại vi khuẩn bám trên sợi vải.
• Có thể xoa bột talc, bột Hoạt thạch hoặc bột phèn phi sau khi tắm để giữ nách khô ráo.

Ăn uống

• Hạn chế đồ cay nóng (ớt, tiêu, tỏi, hành sống), thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ nướng, rượu bia, cà phê – những yếu tố YHCT xếp vào nhóm sinh thấp nhiệt và y học hiện đại ghi nhận làm tăng tiết và đổi mùi mồ hôi.
• Tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; uống đủ nước. Các món thanh nhiệt lợi thấp theo YHCT như nước Ý dĩ, đậu xanh, Nhân trần, Kim ngân hoa có thể dùng xen kẽ.
• Người thể khí hư nên ăn ấm, dễ tiêu, hạn chế đồ sống lạnh làm tổn thương Tỳ dương.

Tinh thần và sinh hoạt

• Căng thẳng là yếu tố kích phát mạnh nhất ở thể Tâm Can uất nhiệt: tập thở, thiền, yoga, thể dục đều đặn giúp điều hòa thần kinh giao cảm.
• Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya – thức khuya hao Tâm âm, dễ sinh hư nhiệt.
• Tránh môi trường nóng ẩm kéo dài; nếu bắt buộc, tăng cường vệ sinh và thay đồ.

Khi nào cần đi khám?

Nên đến cơ sở y tế (da liễu, nội tiết hoặc YHCT) khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Mồ hôi ra nhiều toàn thân hoặc ra nhiều về đêm khi ngủ.
• Kèm sụt cân, sốt, hồi hộp, run tay, mệt mỏi bất thường.
• Khởi phát sau 25 tuổi, không đối xứng hai bên, hoặc tăng nhanh trong thời gian ngắn.
• Đã tự điều trị tại chỗ đúng cách trên 6 tháng mà không cải thiện.
• Da nách viêm đỏ, nứt nẻ, nổi mụn, chảy dịch – cần loại trừ viêm nang lông, nấm, viêm tuyến mồ hôi mủ.
• Có ý định dùng thuốc uống (YHCT hoặc kháng cholinergic) hoặc can thiệp thủ thuật, phẫu thuật.

Hôi nách là sự kết hợp của hai rối loạn – tăng tiết mồ hôi và mùi hôi – với hai hệ tuyến và hai cơ chế khác nhau, vì vậy không có một phương pháp đơn lẻ nào giải quyết được mọi trường hợp. Y học cổ truyền nhìn bệnh từ sự mất cân bằng của Tâm, Can, Tỳ, Phế, đặt thấp nhiệt làm trung tâm của mùi hôi và khí hư – uất nhiệt làm trung tâm của lượng mồ hôi; từ đó xây dựng hệ thống điều trị song song nội trị và ngoại trị. Tuy nhiên vì có nhiều thể bệnh và nguyên nhân gây bệnh khác nhau nên cần được thăm khám và điều trị bởi bác sỹ chuyên khoa. 

Tài liệu tham khảo

李姝雨, 温涛, 周刚. 腋臭的中医药治疗进展. 中医学. 2022;11(2):176-179.

Bài viết Đông y điều trị chứng Hôi nách đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Thực trạng của Rối loạn cương dương ở nam giới

Rối loạn cương dương (ED) là một tình trạng phổ biến, đặc trưng bởi việc liên tục không thể đạt được hoặc duy trì sự cương cứng đủ để thực hiện hành vi tình dục thỏa mãn. Đôi khi còn được gọi là bất lực, tình trạng này ngày càng trở nên phổ biến ở nam giới từ 40 đến 70 tuổi.

Các yếu tố nguy cơ bao gồm béo phì, lối sống ít vận động, một số trạng thái cảm xúc (như lo âu, trầm cảm, lòng tự trọng thấp và căng thẳng quá mức), cũng như nhiều bệnh lý như tiểu đường, huyết áp cao, tăng mỡ máu, xơ vữa động mạch và các bệnh mạch máu khác, bệnh thận mãn tính, đột quỵ và lượng testosterone thấp. Các loại thuốc y sinh phổ biến liệt kê rối loạn cương dương như một tác dụng phụ tiềm ẩn bao gồm thuốc chống trầm cảm, thuốc chống lo âu, thuốc điều trị cao huyết áp, thuốc kháng histamin, thuốc an thần, thuốc giãn cơ, thuốc chống động kinh, thuốc chống loạn nhịp tim… Các chất khác có thể dẫn đến ED bao gồm hút hoặc nhai thuốc lá (nicotine), uống rượu, amphetamine, barbiturate, cocaine, cần sa và opioid (bao gồm cả methadone).

Y học hiện đại phân chia lộ trình điều trị thành các bước can thiệp rõ ràng:

• Điều trị bước 1: Sử dụng các thuốc uống ức chế men PDE5 (như Sildenafil, Tadalafil, Vardenafil). Đây là lựa chọn phổ biến nhất giúp tăng cường lưu lượng máu đến dương vật. Ngoài ra, bệnh nhân có thể được chỉ định bổ sung Testosterone nếu có suy giảm nội tiết tố, hoặc kết hợp liệu pháp tâm lý để giảm lo âu.
• Điều trị bước 2: Khi thuốc uống không hiệu quả, bác sĩ có thể chỉ định tiêm thuốc trực tiếp vào thể hang (Alprostadil) hoặc đặt thuốc vào niệu đạo, giúp tạo sự cương cứng nhanh chóng hơn.
• Điều trị bước 3: Đối với các ca bệnh khó, các can thiệp cơ học như sử dụng dụng cụ hút chân không (VED) hoặc phẫu thuật cấy ghép thể hang nhân tạo (penile implant) sẽ được cân nhắc.
• Các liệu pháp mới như sóng xung kích cường độ thấp (Li-SWT) đang được nghiên cứu nhằm phục hồi mạch máu nội mạc, nhưng vẫn chưa được khuyến cáo là tiêu chuẩn vàng.

Việc điều trị rối loạn cương dương bằng y học hiện đại đem lại thành công cho nhiều ca bệnh phức tạp tuy nhiên vẫn có những trường hợp không đáp ứng hoặc gặp nhiều vấn đề tác dụng phụ không mong muốn như đau rát đường tiểu, cong vẹo dương vật, cương cứng kéo dài dẫn đến hoạt tử mô thể hang…

Y học cổ truyền điều trị Rối loạn cương dương

Y học cổ truyền (YHCT) có những hiểu biết độc đáo về chẩn đoán và điều trị rối loạn cương dương (ED), nhấn mạnh vào liệu pháp toàn diện, chăm sóc cả sức khỏe thể chất và tinh thần, cả hai đều đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chức năng cương dương bình thường của bệnh nhân. Điều trị bằng Đông y nhằm mục đích khôi phục sự cân bằng năng lượng của cơ thể, từ đó cải thiện chức năng tình dục. Các phương pháp điều trị phổ biến bao gồm:

• Thảo dược: Dựa trên chẩn đoán toàn diện của YHCT, các bài thuốc bổ thận dương, dưỡng âm, thanh nhiệt… được kê đơn phù hợp để điều trị các bệnh lý tiềm ẩn.
• Châm cứu: Nghiên cứu chỉ ra rằng châm cứu có thể điều trị ED hiệu quả, có thể thông qua việc cải thiện lưu lượng máu và giảm căng thẳng.
• Liệu pháp ăn uống: Tránh uống trà hoặc cà phê chứa nhiều caffeine, bỏ thuốc lá, hạn chế uống rượu; ăn nhiều protein; ăn nhiều thức ăn có tính ấm, ít thức ăn có tính hàn, ăn nhiều thịt gia cầm, ít thịt đỏ, tránh tiêu thụ quá nhiều chất béo, thức ăn cay và nhiều dầu mỡ, ăn nhiều thực phẩm giàu kẽm và vitamin. Tuy nhiên, như đã đề cập ở trên, nam giới lớn tuổi thường mắc các bệnh lý khác như cao huyết áp, tăng mỡ máu, xơ cứng động mạch, viêm túi mật mãn tính, xơ gan, sỏi tiết niệu, bệnh gout…do đó, những thực phẩm có lợi cho việc cải thiện chức năng tình dục ở nam giới lớn tuổi có thể không phù hợp cho việc phục hồi và điều trị các bệnh lý này. Khuyến khích tiêu thụ các thực phẩm hỗ trợ sức khỏe của thận và sinh lực tổng thể, chẳng hạn như mè đen, quả óc chó và kỷ tử, theo YHCT, tất cả những thực phẩm này đều được coi là có lợi cho sức khỏe tình dục. Ngoài ra, do nghiên cứu cho thấy thừa cân hoặc béo phì có thể ảnh hưởng đến chức năng tình dục, nên việc giảm cân có thể mang tính quan trọng.
• Điều chỉnh lối sống: Lao động chân tay và trí óc nên điều độ, nghỉ ngơi và tập thể dục nên phù hợp với tuổi tác và thể chất của nam giới. Khuyến nghị thực hiện các bài tập như Thái Cực Quyền và Khí Công để tăng cường tuần hoàn Khí, giảm căng thẳng và cải thiện mức năng lượng tổng thể, tất cả đều có tác động tích cực đến chức năng tình dục. Khí Công đặc biệt có lợi cho chứng rối loạn chức năng tình dục ở người lớn tuổi (cả nam và nữ) là Quy Khí Công, đây là phương pháp dẫn khí của Đạo gia. Khi thực hành, đứng thẳng, đầu hướng thẳng về phía trước, mí mắt thư giãn và hơi mở, lưỡi chạm vòm miệng trên, hai chân dang rộng bằng vai, hai tay buông thõng tự nhiên. Hít vào từ từ, khi hít vào gần xong, nam giới được hướng dẫn co thắt hậu môn và nâng tinh hoàn lên. Sau đó thư giãn. Từ từ mở mắt, thực hiện một số cử động khớp nhẹ nhàng, xoa hai bàn tay vào nhau cho ấm, sau đó dùng hai tay xoa đầu, mặt và tai, mỗi chỗ 18 lần. Thực hành 20 lần mỗi buổi.

Những phương thuốc thảo dược được sử dụng trong điều trị Rối loạn cương dương

Chẩn đoán YHCT chủ yếu dựa trên nguyên tắc biện chứng luận trị, tức là đánh giá sự cân bằng của âm, dương, khí và huyết trong cơ thể. Bác sĩ sẽ đánh giá nhiều yếu tố như hình thái lưỡi, mạch và bệnh sử của bệnh nhân để xác định các yếu tố tiềm ẩn gây ra rối loạn cương dương. Ví dụ, thận dương hư có thể xuất hiện các triệu chứng như tay chân lạnh, mệt mỏi và ham muốn tình dục thấp. Ngược lại, nhiệt ở gan (can nhiệt) hoặc nhiệt ở tim (tâm nhiệt) hưng thịnh có thể biểu hiện thành cáu gắt, mất ngủ và mạch sác (mạch nhanh).

YHCT cho rằng, nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh của chứng rối loạn chức năng tình dục ở nam giới lớn tuổi có thể được phân chia thành:

Thận dương hư

Sự suy yếu của ngũ tạng, quan hệ tình dục quá độ, bệnh lâu ngày không khỏi, cùng nhiều bệnh lý khác đều có thể dẫn đến rối loạn chức năng tình dục, đây cũng là cơ chế bệnh sinh cuối cùng của chứng rối loạn chức năng tình dục ở người lớn tuổi.

YHCT cho rằng rối loạn cương dương thường liên quan đến sự mất cân bằng nguyên khí trong cơ thể, chủ yếu thể hiện ở thận. Thận là nguồn gốc của tinh, tinh chủ quản chức năng tình dục. Giữa âm và dương, dương trực tiếp tham gia vào việc kích hoạt và duy trì chức năng tình dục, còn âm cung cấp sự hỗ trợ cho dương. Do đó, hòa khí và thần minh là động lực của chức năng tình dục, còn tinh huyết là nền tảng của chức năng tình dục.

Mô tả kinh điển nhất về mối quan hệ giữa chức năng tình dục và thận dương có thể được tìm thấy trong 《黄帝内经上古天真论 – Hoàng Đế Nội Kinh – Thượng Cổ Thiên Chân Luận》. Thận dương hư có thể dẫn đến các triệu chứng như sợ lạnh, chóng mặt, đau lưng, mệt mỏi, cũng như rối loạn chức năng tình dục như xuất tinh sớm hoặc liệt dương. Triệu chứng này trong Đông y được gọi là “thận khuy”.

Triệu chứng:

• Triệu chứng chính là ham muốn tình dục thấp, cương cứng yếu hoặc liệt dương.
• Các triệu chứng khác bao gồm tinh dịch loãng, bìu chảy xệ, tiểu đêm nhiều lần, đau lạnh vùng lưng và đầu gối, sợ lạnh, tay chân lạnh, sắc mặt vàng vọt….
• Hình thái lưỡi: Chất lưỡi nhạt, rêu trắng, mạch trầm tế vô lực.

Phương pháp điều trị: Ôn bổ thận hỏa, phù chính cố bản.

Bài thuốc: Hữu Quy Hoàn (Cảnh Nhạc Toàn Thư). Gia giảm: Người khí hư thêm Hoàng kỳ, Đảng sâm; người tiêu chảy thêm Nhục đậu khấu, Ngũ vị tử; người tỳ vị hư hàn bị nôn mửa thêm Can khương.

Can khí uất kết

Can khí uất kết, khí cơ không thông suốt, tỳ thận bất hòa, dẫn đến rối loạn chức năng tình dục. Điều này có thể do quan niệm tình dục truyền thống không thống nhất với nhu cầu sinh lý, từ đó gây ra sự mất cân bằng tâm lý. Có thể bao gồm những trở ngại tâm lý do áp lực và rắc rối trong công việc hoặc cuộc sống; tình cảm không hòa hợp với bạn tình; nhiều yếu tố dẫn đến thiếu khoái cảm trong các lần quan hệ tình dục trước đây hoặc thiếu bạn tình trong thời gian dài; cũng như ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài như nhà ở chật chội, có trẻ nhỏ đối với cảm xúc khi giao hợp.

Triệu chứng:

• Các triệu chứng chính bao gồm lãnh cảm hoặc thiếu ham muốn tình dục, không đạt được cực khoái, liệt dương và xuất tinh sớm. Trong hầu hết các trường hợp, có thể tìm ra nguyên nhân.
• Ngoài ra, có thể xuất hiện các triệu chứng như tinh thần trầm cảm, lo âu, căng thẳng, hay thở dài, khát nước, cáu gắt, đau tức vùng ngực sườn, ợ hơi hoặc chán ăn.
• Hình thái lưỡi: Chất lưỡi đỏ nhạt, rêu mỏng trắng hoặc mỏng vàng, mạch huyền hoặc khẩn.

Phương pháp điều trị: Sơ can giải uất, thông lạc phù dương.

Bài thuốc: Tiêu Dao Tán (Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương). Gia giảm: Khí uất hóa hỏa thêm Chi tử, Hoàng bá; nhức đầu thêm Toan táo nhân, Cúc hoa, Câu đằng; khát nước thêm Thiên hoa phấn, Thạch hộc; táo bón thêm Huyền sâm, Chỉ thực; người già có thể chất âm hư cũng rất phổ biến, do đó cách bổ dương nằm ở chỗ thông lạc giải uất, không nên dùng nhiều thuốc cay nóng, táo nhiệt.

Tâm tỳ lưỡng hư

Gánh nặng công việc hoặc cuộc sống quá lớn, suy nghĩ quá nhiều, làm việc quá sức, ăn uống không điều độ đều có thể dẫn đến tâm tỳ lưỡng hư, tâm thần rụt rè, tỳ hư yếu, tâm thận bất giao, hai mạch Nhâm Đốc suy yếu, tất cả đều có thể dẫn đến suy giảm chức năng tình dục.

Triệu chứng:

• Các triệu chứng chính gồm có: chán ghét tình dục, liệt dương xuất tinh sớm, sắc mặt vàng vọt, hồi hộp đánh trống ngực, mất ngủ hay quên, hoa mắt chóng mặt, mệt mỏi rã rời, chán ăn…
• Hình thái lưỡi: Chất lưỡi nhạt, rêu trắng, mạch trầm nhược.

Phương pháp điều trị: Dưỡng tâm kiện tỳ.

Bài thuốc: Quy Tỳ Thang (Nội Khoa Trích Yếu). Gia giảm: Người đi phân lỏng, tăng gấp đôi Bạch truật, thêm Nhục đậu khấu; miệng khô miệng đắng, bỏ Mộc hương; vị khí uất kết, thêm Mạch nha, Bắc sa sâm; người âm hư nặng, thêm Sinh địa hoàng, Nhục thung dung.

Đàm ứ hỗ kết

Do chấn thương hoặc bệnh tật, đờm và huyết ứ làm tắc nghẽn mạch máu, tinh, thần, khí, huyết không thể đi lên vùng âm bộ, dẫn đến rối loạn chức năng tình dục.

Triệu chứng:

• Triệu chứng chính là liệt dương, chán ghét giao hợp, đau khi giao hợp….
• Người béo phì chủ yếu có hội chứng đờm ứ trệ, người gầy gò chủ yếu có hội chứng huyết ứ. Đối với các triệu chứng do chấn thương bên ngoài, cần hỏi bệnh sử và xác định rõ vị trí tổn thương.
• Đối với các triệu chứng do nội thương, cần có các biểu hiện toàn thân làm bằng chứng.
• Hình thái lưỡi: Người huyết ứ nhiều, chất lưỡi tím sẫm, mạch trầm trì. Người đờm ứ cản trở kinh lạc, rêu lưỡi trắng dày, mạch trầm trì.

Phương pháp điều trị: Hóa đờm hành huyết, thông kinh phù dương.

Bài thuốc: Phục Nguyên Hoạt Huyết Thang hợp với Bắc Mộc Qua Lâu Tán. Gia giảm: Nhiều đờm thêm Đởm nam tinh; huyết ứ nặng thêm Đan sâm, Điền thất; khí hư thêm Hoàng kỳ, Thái tử sâm.

Thấp nhiệt hạ hành

Do quan hệ tình dục không an toàn hoặc vệ sinh vùng kín kém, thấp độc xâm nhập vào trong; tà khí thấp nhiệt do các bệnh lý khác gây ra có thể đi xuống vùng sinh dục, làm rối loạn khí huyết, cản trở tuần hoàn máu, gây rối loạn chức năng tình dục.

Triệu chứng:

• Ngoài các triệu chứng chính của rối loạn chức năng tình dục, còn có thể xuất hiện các triệu chứng như bìu ẩm ướt, ngứa ngáy, nước tiểu đục, nước tiểu vàng, đau khi đi tiểu, mệt mỏi…
• Hình thái lưỡi: Rêu lưỡi vàng trắng, sắc lưỡi đỏ nhạt, mạch huyền hoạt sác.

Phương pháp điều trị: Thanh nhiệt lợi thấp.

Bài thuốc: Long Đởm Tả Can Thang (Y Phương Tập Giải). Gia giảm: Người tỳ hư béo phì thêm Phục linh, Triết bối mẫu; ngứa dữ dội thêm Khổ sâm, Nhân trần hao, Nhân trần; đối với trường hợp đỏ nóng vùng âm bộ, thêm Bồ công anh, Xa tiền tử, Kim ngân hoa. Ngoài ra, bã thuốc của phương thuốc này có thể dùng để rửa vùng âm bộ.

Âm hư dương kháng

Thủ dâm quá mức hoặc di tinh, mộng tinh quá nhiều, mất máu, ăn quá nhiều đồ cay nóng đều có thể làm tổn thương âm dịch. Các loại bệnh tật làm tổn thương thận âm, cũng sẽ dẫn đến thận dương hưng phấn quá mức, dẫn đến ham muốn tình dục mạnh mẽ, nhưng dương khí không đủ, khó duy trì sự cương cứng hoặc đạt được chức năng tình dục lý tưởng.

Triệu chứng:

• Triệu chứng chính là cường dương (ham muốn tình dục cao), liệt dương, khó đạt cực khoái.
• Các triệu chứng toàn thân có thể bao gồm chóng mặt, di tinh, xuất tinh sớm, ù tai, hồi hộp, cáu gắt, khô miệng…
• Hình thái lưỡi: Chất lưỡi đỏ, không rêu hoặc ít rêu, mạch sác.

Phương pháp điều trị: Tư âm giáng hỏa, thông tâm thận.

Bài thuốc: Tri Bá Địa Hoàng Thang (Ngự Toản Y Tông Kim Giám). Gia giảm: Âm hỏa vượng, đổi Sinh địa hoàng thành Thục địa hoàng, thêm Tần giao. Tân dịch hao tổn, âm hư, thêm Huyền sâm, Mạch môn đông.

Y học cổ truyền mang đến các phác đồ toàn diện và cá nhân hóa cho việc chẩn đoán và điều trị rối loạn cương dương. Biện chứng luận trị đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong điều trị rối loạn chức năng tình dục ở người cao tuổi. Ảnh hưởng của các yếu tố tâm lý đối với chức năng tình dục cũng là một cân nhắc quan trọng khi xây dựng phác đồ điều trị. YHCT chú trọng vào việc khôi phục sự cân bằng năng lượng của cơ thể thông qua thảo dược, châm cứu, điều chỉnh chế độ ăn uống và thay đổi lối sống, từ đó giải quyết các vấn đề đa diện của chứng rối loạn cương dương, đồng thời có thể làm giảm triệu chứng và nâng cao sự hài lòng trong cuộc sống. Và hãy luôn nhớ rằng, y học cổ truyền chính thống tuyệt không phải những thứ “lá lẩu”, “thần dược” được bán tràn lan trên mạng, nó là hệ thống lý luận chặt chẽ và có cơ sở khoa học.

Tài liệu tham khảo

1. Crimmel, A. và cộng sự, “Dương khí suy tàn: Đánh giá về Điều trị Vô sinh Nam và Rối loạn Cương dương bằng Y học Cổ truyền Trung Quốc”, Tạp chí Nam khoa, Tháng 3/4 năm 2001, https://www.sinocare.ca/wp-content/pdf/TCM-male-infertility.pdf
2. “Rối loạn cương dương”, Cleveland Clinic, https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/10035-erectile-dysfunction
3. Feng, Y. và cộng sự, “Phòng ngừa và điều trị rối loạn cương dương do tiểu đường bằng Y học Cổ truyền Trung Quốc”, Frontiers in Pharmacology, Chuyên mục Dược lý Dân tộc học. 20 tháng 9 năm 2022, https://www.frontiersin.org/journals/pharmacology/articles/10.3389/fphar.2022.956173/full
4. Li, H. và cộng sự, “Lý thuyết Y học Cổ truyền Trung Quốc trong điều trị rối loạn cương dương”, Nam khoa học và Tiết niệu học chuyển dịch, Tháng 4 năm 2017, https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/10035-erectile-dysfunction

Bài viết Rối loạn cương dương nam giới theo Đông y đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Nguyên nhân và Cơ chế bệnh sinh (Bệnh nhân Bệnh cơ)

Vòi trứng là nơi duy nhất để tinh trùng và trứng kết hợp. Vòi trứng thông suốt và có chức năng bình thường là một trong những điều kiện cần thiết để thụ thai tự nhiên, do đó, việc thông tắc vòi trứng có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc phục hồi chức năng sinh sản.

Nguyên nhân:

Nguyên nhân chính gây vô sinh do vòi trứng là nhiễm trùng. Các bệnh lý nhiễm trùng đường sinh dục lây qua đường máu, lây ngược dòng… đều có thể ảnh hưởng xấu, làm thay đổi cấu trúc và chức năng của vòi trứng, từ đó dẫn đến vô sinh. Trong số các yếu tố nhiễm trùng gây vô sinh, viêm vùng chậu là một trong những nguyên nhân lâm sàng thường gặp nhất. Bệnh nhân có tiền sử viêm vùng chậu nếu trước đó không được điều trị kịp thời và hiệu quả sẽ rất dễ bị dính và tắc vòi trứng, làm tăng cao nguy cơ vô sinh. Bệnh nhân có tiền sử nạo phá thai cũng có tỷ lệ vô sinh cao hơn; việc sảy thai/nạo hút thai nhiều lần có thể dẫn đến nhiễm trùng tiềm ẩn ở vùng chậu.

Cơ chế theo Trung y:

Lý luận Trung y cho rằng, can mất sơ tiết, thấp nhiệt ứ tích sẽ thúc đẩy kinh mạch ứ trở, làm tắc nghẽn vòi trứng, từ đó gây vô sinh.

Huyết ứ là nguyên nhân chính; khí cơ của bệnh nhân không thông suốt, ứ huyết cản trở khiến tinh trùng không thể kết hợp với trứng để thụ thai.

Phân thể lâm sàng (Chứng hình):

Căn cứ vào tình trạng thực tế của bệnh nhân, có thể chia thành hai thể: Hàn thấp huyết ứ và Thận hư huyết ứ.

Thận hư sinh hàn thấp, hàn thấp làm tổn thương thận khí, do đó hai thể này thường xuất hiện đan xen. Thận khí hư nhược, ngoại tà xâm nhập có thể làm tình trạng ứ huyết đình trệ thêm trầm trọng, gây tắc nghẽn bào cung. Hàn thấp quá mức thúc đẩy huyết dịch ngưng trệ, tổn thương kinh mạch. Thận khí bất túc khiến khí huyết thiếu hụt, bào mạch tắc nghẽn. Bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng như sợ lạnh, đau bụng, rêu lưỡi trắng, lượng kinh nguyệt ít, hoa mắt ù tai.

Điều trị

Bệnh nhân vô sinh do tắc vòi trứng ngoài việc không thể mang thai thì hầu như không có triệu chứng lâm sàng đặc hiệu, nếu có phản ứng viêm mới có thể gây đau bụng dưới. Nhưng hệ lụy từ việc vô sinh lại tạo ra gánh nặng tâm lý và áp lực tinh thần lớn cho bệnh nhân cùng gia đình, ảnh hưởng đến hạnh phúc gia đình và xã hội, do đó nhu cầu điều trị là rất cấp thiết.

Trước đây, các phương pháp điều trị thông thường như bơm thông dịch, thông khí nhiều lần… rất khó khăn, bệnh nhân cảm thấy khó chịu và đau đớn nhiều, mà hiệu quả lại không cao. Theo lý luận Trung y, vô sinh do tắc vòi trứng được xếp vào phạm trù “khí trệ huyết ứ”. Do đó, nguyên tắc điều trị là:

• Thư kinh thông lạc, cải thiện tình trạng tắc nghẽn vòi trứng.
• Điều lý tỳ thận, khứ thấp hóa ứ.
• Lấy lý khí hoạt huyết, hóa ứ tán kết làm nguyên tắc chủ đạo để nâng cao hiệu quả chữa bệnh và phục hồi. Hàn thấp huyết ứ và thận hư huyết ứ thường đan xen, vì vậy điều trị tổng thể cần chú ý ôn dương hoạt huyết.

Phương pháp điều trị kết hợp cả trong lẫn ngoài theo từng giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt:

Phương pháp Ngoại trị (Điều trị bên ngoài)

Đưa tác dụng của thuốc trực tiếp lên vị trí bệnh, cải thiện tuần hoàn máu cục bộ, cải thiện môi trường vùng chậu, tác dụng nhanh và chính xác.

• Bài thuốc đắp ngoài: Dùng Nhũ hương, Hồng hoa, Đương quy, Chế xuyên ô, Bạch chỉ, Can khương… làm thành bài thuốc đắp. Hấp nóng rồi đắp vùng dưới rốn. Thuốc thẩm thấu qua da kết hợp với tác dụng nhiệt để cải thiện tuần hoàn máu, thúc đẩy phục hồi chức năng lông mao của niêm mạc vòi trứng, giúp bổ thận hoạt huyết, giải độc ôn dương.
• Bài thuốc thụt trực tràng (Quán tràng): Dùng Quế chi, Đào nhân, Mẫu đơn bì, Bồ công anh, Phục linh… đun nóng rồi thụt qua đường trực tràng, giữ trong 1 giờ. Thuốc ngấm trực tiếp qua tĩnh mạch dưới niêm mạc trực tràng tới ổ bệnh, giúp bổ thận hoạt huyết ôn dương và cải thiện tuần hoàn máu tại chỗ.

Phương pháp Nội ẩm (Thuốc uống trong)

Lựa chọn các bài thuốc khác nhau dựa trên tình trạng và chứng trạng của bệnh nhân:

• Bài thuốc trị hàn thấp ứ trở: Gồm Sài hồ, Xích thược, Phục linh, Ô dược… sắc uống. Có tác dụng hoạt huyết chỉ thống, sơ can lý khí, ôn kinh tán hàn hóa ứ. Nếu lấy bã thuốc chườm nóng vùng bụng dưới sẽ tăng thêm hiệu quả.
• Hoàng kỳ Quế chi ôn bổ phương: Gồm Hoàng kỳ, Xích thược, Đương quy, Câu kỷ tử, Cam thảo… sắc uống, giúp bổ khí dưỡng huyết, ôn kinh thông mạch, thúc đẩy rụng trứng.

Biện chứng luận trị:

• Thể can khí uất kết dùng Bách linh điều can thang (Đương quy, Xích thược, Ngưu tất, Thông thảo) để sơ can giải uất, lý huyết điều kinh.
• Thể ứ huyết nội kết dùng Thiếu phúc trục ứ thang (Đương quy, Xuyên khung, Tiểu hồi hương, Can khương, Diên hồ sách) để hoạt huyết hóa ứ, ôn kinh thông lạc.
• Gia giảm dược liệu: Dựa vào tình trạng thực tế, có thể thêm Ngô thù du để tăng hiệu quả bổ thận, Xa tiền thảo để kháng viêm, giải độc hoạt huyết chống tái phát, Bồ công anh để thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng tán kết.

Điều trị theo Chu kỳ Kinh nguyệt

Nguyên nhân bệnh trong toàn chu kỳ ảnh hưởng nhiều bởi giai đoạn tiền kinh nguyệt (dương khí suy yếu). Do đó cần tập trung bổ thận trợ dương, ôn bào trợ thai, dưỡng huyết lý khí:

• Bài thuốc trị viêm vùng chậu (Giai đoạn điều lý): Đương quy, Bạch thược, Đan sâm, Sinh địa hoàng, Sao xích thược, Mẫu đơn bì, Bồ công anh, Đại huyết đằng… Tác dụng: Hoạt huyết giải độc, bổ thận bồi bản, đả thông kinh lạc, chuẩn bị cho giai đoạn trợ thai.
• Kinh kỳ phương (Trong kỳ kinh): Đương quy, Mẫu đơn bì, Cam thảo, Sinh ý dĩ nhân, Ích mẫu thảo, Sinh sơn tra, Đan sâm… Tác dụng: Thúc đẩy kinh huyết ra ngoài, hoạt huyết điều kinh, khứ ứ bài trọc (loại bỏ cặn bã).
• Noãn phao phương (Kích nang trứng): Sao xích thược, Sao bạch thược, Sao sơn dược, Tửu sơn thù nhục, Tử hà xa, Câu đằng, Bạch truật… Tác dụng: Tư âm dưỡng huyết, bổ thận ích âm, dục tinh dưỡng noãn.
• Bài noãn phương (Kích rụng trứng): Quế chi, Xuyên khung, Hồng hoa, Tục đoạn, Liên tử tâm, Thục địa hoàng, Kinh giới, Cam thảo, Sinh hoàng kỳ… Tác dụng: Hoạt huyết trợ dương, thông lạc hành khí, thúc đẩy quá trình rụng trứng diễn ra thuận lợi.
• Hoàng thể phương (Dưỡng hoàng thể): Tục đoạn, Sao bạch thược, Bạch truật, Thái tử sâm, Liên tử tâm, Tang ký sinh, Câu đằng, Sao sơn dược, Thỏ ty tử, Tử hà xa… Tác dụng: Cải thiện tỳ thận bất túc, bổ thận trợ dương, trợ thai an thai.

Vô sinh do vòi trứng là một tình trạng khó điều trị, dùng thuốc Tây y thông thường có tiên lượng không tốt và hiệu quả ở mức trung bình. Quá trình điều trị cần chú trọng ôn dương hoạt huyết, bổ thận bồi bản, lấy việc thông suốt vòi trứng, thúc đẩy nang trứng phát triển và rụng trứng làm chìa khóa.

Việc ứng dụng Trung y dược thông qua các phương pháp kết hợp như uống trong, đắp ngoài, thụt trực tràng… sẽ giúp phát huy hiệu quả hiệp đồng. Dựa vào tình trạng bệnh, thể bệnh, bệnh trình để đánh giá toàn diện, từ đó đưa ra phác đồ nhắm trúng đích. Phương pháp này nhấn mạnh việc “đồng trị tiêu bản” (chữa cả ngọn lẫn gốc), cải thiện tuần hoàn máu cục bộ, thúc đẩy tiêu viêm, tư thận điền tinh, ôn kinh thông mạch, giúp ức chế sự tích tụ tiểu cầu, tạo môi trường thuận lợi để tinh trùng kết hợp với trứng, thúc đẩy vòi trứng thông suốt và rụng trứng.

Lộ trình khứ ứ thông lạc, bổ thận trợ thai diễn ra theo các bước: giai đoạn đầu hành khí hoạt huyết khứ ứ; giai đoạn sau tư âm điền tinh bổ hư; giữa chu kỳ thì bổ thận hoạt huyết lý khí; chú trọng bổ thận trợ dương, sơ can trợ thai, phù trợ chính khí thuận theo tự nhiên để có thể thụ thai thuận lợi. Sự kết hợp giữa thuốc uống và thụt trực tràng giúp thuốc tác dụng trực tiếp lên vị trí vòi trứng, tăng nồng độ dược chất tại chỗ, cải thiện tuần hoàn máu căn bản, từ đó tăng tỷ lệ mang thai thành công. Điều trị từ cục bộ đến toàn thân giúp cải thiện các triệu chứng tổng thể.

Cần coi trọng quan niệm chỉnh thể kết hợp với đặc điểm cá nhân của từng người bệnh khi xây dựng phác đồ. Đưa điều trị Trung y vào toàn bộ chu kỳ, kịp thời điều chỉnh bài thuốc và phương thức đưa thuốc để phát huy tác dụng tối ưu nhất.

Tóm lại, thông qua điều trị bằng Trung y dược có thể giảm thiểu hiệu quả các triệu chứng ở bệnh nhân vô sinh do tắc vòi trứng, phục hồi chức năng sinh lý, thúc đẩy nang noãn trưởng thành, từ đó làm tăng tỷ lệ mang thai, cải thiện tình trạng thể chất và tinh thần của người bệnh, nâng cao mức độ hài lòng, góp phần vào sự ổn định và hài hòa của gia đình cũng như xã hội.

Tài liệu tham khảo

樊聪俐. 中医药治疗输卵管堵塞性不孕用药经验. 国际中医药研究. 2024 年第 4 卷第

Bài viết Đông y điều trị vô sinh do tắc vòi trứng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.

Cơ chế bệnh sinh – Nguyên nhân gây tắc vòi trứng

Về nguyên nhân gây vô sinh do tắc vòi trứng, sách 《医宗金鉴·妇科心法要诀 – Y tông kim giám – Phụ khoa tâm pháp yếu quyết》 có viết: “Do túc huyết (huyết cũ) tích tụ trong bào trung, tân huyết (huyết mới) không thể thông đạt và đầy đủ để thụ thai, hoặc do tử cung hàn – nhiệt không thể nhiếp tinh để thụ thai, hoặc do thể trạng mập mạp đờm nhiều, chi mạc (lớp mỡ) làm tắc nghẽn bào trung mà không thụ thai, đều cần phải xem xét kỹ lưỡng nguyên nhân, biện chứng điều trị, ắt tự nhiên sẽ có con.” Từ đó chỉ ra rằng huyết ứ, hàn tà, nhiệt tà và đàm thấp là những bệnh tà chính dẫn đến vô sinh. Bệnh này chủ yếu là do thấp nhiệt, thấp độc, hàn thấp tà xâm nhập vào trong, tà khí kết hợp với khí huyết của bào mạch tạo thành ứ, lâu ngày dẫn đến bào mạch bế tắc, không thể nhiếp tinh làm tổ mà thành vô sinh.

GS Quách cho rằng bệnh cơ căn bản của vô sinh do tắc vòi trứng là ứ trở mạch lạc. Tuy nhiên, có rất nhiều bệnh nhân sau khi thực hiện thủ thuật bơm thông vòi trứng hoặc tạo hình vòi trứng để làm thông vòi trứng thì vẫn rất khó mang thai. Suy xét nguyên nhân, chủ yếu là do những bệnh nhân này vẫn còn tình trạng thận hư. Thận dương là gốc của dương khí, là cội nguồn của sự sống, có tác dụng thúc đẩy và ôn ấm. Sau khi bệnh nhân cảm phải tà thấp nhiệt thấp độc, bác sĩ thường dùng các loại thuốc hàn lương để điều trị, lâu ngày thuốc hàn lương làm tổn thương thận dương; hoặc do cảm phải tà hàn thấp, đặc tính của hàn là ngưng trệ, của thấp là niêm trệ (dính dấp), đều có thể làm tắc trở dương khí. Thận dương hư khiến cho xung nhâm và bào cung mất đi sự ôn ấm, khí huyết vận hành chậm chạp mà ứ trở bào mạch, dẫn đến bào mạch không thông, không thể nhiếp tinh thụ thai. Vì vậy, trên lâm sàng, bệnh nhân vô sinh do tắc vòi trứng thường kèm theo các triệu chứng như lạnh đau vùng bụng dưới và thắt lưng, chườm nóng thì dễ chịu, khí hư ra nhiều, màu trắng loãng, kinh nguyệt hậu kỳ (kinh nguyệt đến muộn), lượng ít màu tối, tiểu đêm nhiều lần.

Kết hợp với phân tích của y học phương Tây, sau khi tà khí xâm nhập, lưu trú lâu ngày trong vùng chậu có thể dần dần dẫn đến tế bào thay đổi về hình thái, biến chất, mô biến dạng, tổ chức liên kết sợi tăng sinh rõ rệt, thậm chí xơ cứng, dẫn đến chức năng nhu động của vòi trứng hoặc chức năng dao động của lông mao trong vòi trứng bị bất thường, gây ra tổn thương thực thể ở vòi trứng. Tắc vòi trứng thường đi kèm với tình trạng dính vùng chậu lan rộng, có thể ảnh hưởng đến nguồn cung cấp máu cục bộ của buồng trứng, làm buồng trứng thiếu hụt dinh dưỡng, dẫn đến rối loạn chức năng buồng trứng, chẳng hạn như nang trứng phát triển kém, rối loạn rụng trứng và suy giảm chức năng hoàng thể. Những tình trạng này đều thuộc về sự rối loạn chức năng chủ sinh dục của thận, quy về thận hư. Tóm lại, Quách lão cho rằng bệnh cơ chủ yếu của vô sinh do tắc vòi trứng là hàn ngưng, dương hư và huyết ứ.

Phép trị: Ôn thông hoạt huyết, hóa ứ trừ thấp

《神农本草经 – Thần nông bản thảo kinh》có câu: “Kẻ không có con phần lớn là do xung nhâm có ứ huyết, ứ huyết loại bỏ đi thì tự khắc có con.” Nhằm vào bệnh cơ chủ yếu là hàn ngưng thận hư huyết ứ. GS Quách đề xuất lấy ôn thông hoạt huyết, hóa ứ trừ thấp làm phương pháp (gọi tắt là phép ôn thông) để điều trị vô sinh do tắc vòi trứng, sử dụng thuốc đông y đường uống kết hợp với thuốc đông y thụt giữ trực tràng. Bài thuốc uống lấy Quế chi, Tiên linh tỳ, Tam lăng, Nga truật, Đương quy, Xuyên khung, Xích thược, Xuyên ngưu tất, Thủy điệt… làm bài thuốc cơ bản, phối hợp gia giảm phù hợp theo chu kỳ kinh nguyệt và các chứng trạng đi kèm của bệnh nhân. Giai đoạn hành kinh gia thêm Nhục quế, Ích mẫu thảo, Lưu ký nô… để ôn kinh hoạt huyết, khứ ứ sinh tân; giai đoạn sau hành kinh (giai đoạn nang noãn) gia thêm Tử hà xa, Đảng sâm, Sao bạch truật… để ích khí dưỡng âm, thúc đẩy nang noãn phát triển; giai đoạn trước kỳ kinh (giai đoạn hoàng thể) gia thêm Ba kích thiên, Tỏa dương, Phúc bồn tử, Bạch truật… để ôn bổ thận tỳ, cải thiện chức năng hoàng thể; nếu kèm theo các triệu chứng bụng dưới và bầu vú căng đau trước kỳ kinh, bứt rứt dễ cáu gắt, tinh thần u uất, thì gia thêm Sao chỉ xác, Chích hương phụ, Lệ chi hạch, Quất diệp để sơ can lý khí, hành khí chỉ thống; nếu kèm theo tinh thần mệt mỏi vô lực, hồi hộp hụt hơi, ăn uống không ngon miệng, phân loãng, khí hư ra nhiều, màu trắng loãng, thì gia thêm Đảng sâm, Chích hoàng kỳ, Sao bạch truật để bổ khí kiện tỳ; đi kèm ứ dịch vòi trứng, gia thêm Xa tiền tử, Trư linh, Nguyên hoa để lợi thấp hành thủy.

Bài thuốc thụt trực tràng sử dụng chế phẩm tự bào chế của bệnh viện là Hóa ứ ninh khôn dịch để điều trị. Phương thuốc chủ yếu gồm Phụ tử, Quế chi, Tam lăng, Nga truật, Côn bố, Tân lang, Một dược… Mỗi tối dùng 100ml Hóa ứ ninh khôn dịch thụt giữ trực tràng, ngưng sử dụng trong kỳ hành kinh. 3 tháng là một liệu trình, sau 3 tháng dùng thuốc sẽ kiểm tra lại bằng thủ thuật chụp X-quang tử cung vòi trứng hoặc bơm thông vòi trứng.

Trong bài thuốc, Quế chi có tác dụng ôn kinh thông mạch, trợ dương hành ứ, đồng thời có công năng thúc đẩy các vị thuốc khác. Phụ tử, Tiên linh tỳ (Dâm dương hoắc) vị cay tính ấm, bổ thận ôn dương, có thể bổ hỏa của mệnh môn mà cường dương đạo, thúc đẩy sự phát triển của cơ quan sinh dục, đồng thời xua đuổi hàn thấp tà. Đương quy, Tam lăng, Nga truật, Xích thược… hoạt huyết hóa ứ thông lạc, theo nghiên cứu dược lý hiện đại, các vị thuốc đông y có tác dụng hoạt huyết hóa ứ có khả năng điều hòa quá trình tổng hợp và chuyển hóa của vòi trứng cùng tổ chức vùng chậu, từ đó thúc đẩy phục hồi chức năng vòi trứng. Ngoài ra, Xích thược tính hơi hàn, thanh nhiệt lương huyết, có thể tá chế (kiềm chế) các vị thuốc ôn dương gây sinh nhiệt. Thủy điệt và các vị thuốc loại sâu bọ có tính chất bay nhảy chui rúc (phi linh tẩu thoán), có thể lùng sục ứ huyết trong kinh lạc, hóa ứ tiêu trưng. Xuyên ngưu tất hoạt huyết điều kinh, tính thích đi xuống, có thể dẫn các vị thuốc đi xuống thẳng tới hai kinh can thận, đóng vai trò là sứ dược. Các vị thuốc phối hợp với nhau, mang lại tác dụng ôn thận thông dương, hoạt huyết hóa ứ, vừa có thể làm hấp thu các ổ viêm, bóc tách kết dính, phục hồi tổ chức liên kết bị tăng sinh, giúp vòi trứng thông suốt; lại vừa có thể làm phục hồi tổ chức lông mao của vòi trứng, khôi phục chức năng sinh lý bình thường.

Giới thiệu ca lâm sàng điển hình

Mã Mỗ, nữ, 33 tuổi, người Tứ Xuyên, khám lần đầu vào ngày 11 tháng 11 năm 2009. Bệnh nhân trước đây kinh nguyệt đều đặn, cách đây 4 năm có phá thai nhân tạo một lần, từ sau khi phá thai đến nay chưa mang thai lại. Lượng kinh nguyệt giảm đi một nửa, khi hành kinh đau nặng tức vùng bụng dưới, sợ lạnh, mỏi lưng mỏi gối, phân loãng. Thường ngày cứ sau khi làm việc mệt nhọc hoặc nhiễm lạnh thì hai bên bụng dưới lại đau kéo căng, mỏi lưng mỏi gối, khí hư ra nhiều, màu trắng loãng, chân tay không ấm, tiểu đêm 1-2 lần. Kỳ kinh cuối là ngày 12 tháng 10 năm 2009. Nhiệt độ cơ bản hai pha, thời kỳ nhiệt độ cao kéo dài 10 ngày. Vào tháng 1 năm 2009, chụp X-quang tử cung vòi trứng bằng thuốc cản quang (Lipiodol) tại bệnh viện khác cho thấy hai bên vòi trứng ngoằn ngoèo vểnh lên, thông nhưng không thông suốt. Tinh dịch đồ của người chồng bình thường. Chất lưỡi hơi tối, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch trầm tế.

Chẩn đoán: Vô sinh thứ phát.

Kết hợp biện chứng và biện bệnh: Thận dương bất túc kiêm có huyết ứ. Bài thuốc uống lấy Quế chi, Tiên linh tỳ, Tam lăng, Nga truật, Đương quy, Xuyên khung, Xích thược, Xuyên ngưu tất, Thủy điệt làm phương cơ bản; giai đoạn hành kinh gia thêm Nhục quế, Ích mẫu thảo, Lưu ký nô, Sao bạch truật; giai đoạn sau kỳ kinh gia thêm Tử hà xa, Đảng sâm, Sao bạch truật; giai đoạn trước kỳ kinh bỏ Tam lăng, Nga truật, Thủy điệt, gia thêm Ba kích thiên, Tỏa dương, Phúc bồn tử, Chích hoàng kỳ. Dùng bài thuốc Hóa ứ ninh khôn dịch do bệnh viện tự bào chế để thụt trực tràng, ngưng sử dụng trong kỳ hành kinh và khi nhiệt độ cơ bản ở pha nhiệt độ cao duy trì đủ 14 ngày.

Ngày 15 tháng 12 năm 2009 tái khám, bệnh nhân cho biết đã trễ kinh 4 ngày, pha nhiệt độ cao của nhiệt độ cơ bản đã duy trì 18 ngày, bụng dưới đau nặng âm ỉ, bầu vú căng đau, ngoài ra không có triệu chứng khó chịu nào khác. Tiến hành thử thai bằng nước tiểu cho kết quả dương tính, chẩn đoán là có thai. Do bệnh nhân có tiền sử vô sinh, thai nhi này là trường hợp quý giá, nên được tiến hành điều trị an thai bằng thuốc đông y. Theo dõi quá trình, đến ngày 20 tháng 9 năm 2010, bệnh nhân đã sinh thường một bé trai khỏe mạnh.

Phương pháp ôn thông kết hợp thuốc uống và thụt trực tràng của Giáo sư Quách Chí Cường mang lại hiệu quả cao trị tắc vòi trứng. Đây là liệu pháp y học cổ truyền an toàn, mở ra hy vọng lớn cho bệnh nhân vô sinh hiếm muộn.

Tài liệu tham khảo

郭志强治输卵管阻塞性不孕经验谈 – 《中国中医药报》2012年5月4日第四版

Bài viết Điều trị vô sinh do tắc vòi trứng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày DUPOMA.